Romans over kleine zielen

Vergeten Elizabeth Harrower wordt veertig jaar na dato alsnog een gevierd auteur

Australische schrijft tijdloos, pakkend pleidooi om het leven in eigen hand te nemen

Vrouwkje Tuinman

Ooit stond schrijven voor Elizabeth Harrower gelijk aan leven. En toen, op een dag in 1971, was het voorbij. Haar moeder stierf, Harrower bleef 'bevroren' achter, trok haar vijfde boek kort voor verschijning terug en stopte met schrijven. "Ik dacht, ik houd alles gewoon voor mezelf", zei ze niet lang geleden in The Australian.

Maar op de valreep liep het anders. Meer dan veertig jaar na haar zelfverkozen pensioen verschenen in minder dan twee jaar tijd alle titels van de 88-jarige, nu al lang vergeten schrijfster opnieuw - plus dat ene, niet eerder door iemand gelezen boek. Harrower dacht dat niemand erop zat te wachten, maar verzette zich ook niet toen een uitgever haar benaderde.

Daarmee zou ze een personage uit haar eigen romans kunnen zijn. In compacte, beklemmende scènes schetst Harrower in haar boeken mensen die vastzitten in levens die ze zelf nooit hebben gezocht. Hun sociale klasse, hun man- of vrouwzijn, de druk van hun ouders - dat alles is alles bepalend gebleken en het ontbreekt hun aan kracht en zelfvertrouwen, misschien zelfs aan wil, om eruit te breken.

In Nederland is nu als eerste 'De wachttoren' in vertaling verschenen, Harrowers meest succesvolle titel indertijd, in vertaling. Het boek speelt in warm Sydney, eind jaren dertig. Twee jonge meisjes verliezen hun vader en blijven achter met een moeder die niets kan en niets wil. Ze ligt in bed, commandeert haar dochters en droomt van het leven dat ze had moeten hebben. 'Ze gaf zo weinig om hen dat het ontzag opriep', denkt de oudste, Laura. Ondertussen verdiept de jongste, Clare, zich in haar huiswerk om maar ergens anders te kunnen zijn.

In enkele pagina's zet Elizabeth Harrower effectief de verhoudingen neer die het leven van de zussen in 'De wachttoren' zullen bepalen. Laura trouwt haar baas Felix, Clare moet mee. Van de ene gevangenis in de volgende. Met op de achtergrond de Tweede Wereldoorlog wordt het bestaan van het drietal steeds kleiner en grimmiger.

Als lezer anno 2016 denk je: meiden, ren weg. Zo makkelijk was dat alleen niet voor een vrouw in de jaren dertig en daar is dwingeland Felix zich maar al te zeer van bewust. Maar zijn werkelijke machtsmiddel - en het element dat Harrowers roman ook nu nog pakkend maakt - is zijn vermogen zich klein te maken. In 'De wachttoren' zijn moeder Stella en tiran Felix permanent verongelijkte types, die zich, hoeveel er ook voor ze gerend wordt, altijd tekortgedaan voelen. Ze ontnemen de meisjes alle ruimte om te erkennen wie er nu eigenlijk te lijden heeft onder de omstandigheden. En zo wordt Laura s almaar grenzelozer in haar opofferingsgezindheid. Felix heeft 'uit vrije wil voor haar gekozen' en dus is ze hem haar leven verschuldigd.

Clare is een meerdimensionaler, maar ook wankeler personage. Harrower laat haar soms lukraak van het ene naar het andere denkbeeld schieten, van haat naar medelijden. "Wrok was een dermate simplistische emotie dat hij niet volstond in de gegeven situatie", denkt ze ergens. Maar werkelijk zoeken naar wat ze dan wel voelt en wil doet ze ook niet overtuigend. Wordt ze gegijzeld, of laat ze zich gijzelen?

De auteur zelf groeide op in een instabiel eenoudergezin, werd gepest en kon niet gaan studeren. Toch vond ze haar weg. Harrower woonde een aantal jaar in Londen en vervulde daarmee de hartewens van vele jonge landgenoten: ontsnappen aan het provinciale Australië om de echte wereld te zien. Ze was in de jaren vijftig en zestig extreem productief en werd literair gewaardeerd door collega's en critici. De Australische F. Scott Fitzgerald, schreven recensenten.

Die parallel herken je in het milieu in 'In Certain Circles': een opener kring dan het gezin in 'De wachttoren'. Zoe en haar broer Russell zijn afkomstig uit een tamelijk vrijdenkende familie. Hun ouders zetten de deur open voor weeskinderen Stephen en Anna. De vier blijven hun leven lang met elkaar verbonden. Ze trouwen en maken carrière, of juist niet, maar ook hier draait alles weer om slachtofferschap, lijdzaamheid, gebrek aan daadkracht. Zie Zoe's man Stephen bijvoorbeeld, één vat trauma's en frustraties, die niet geuit worden maar schuilgaan onder een overdreven rechtlijnig wereldbeeld. "Met hem getrouwd zijn was als een eeuwigdurende intelligentietest." Mislukte beroepswensen, niet genoten liefdes - er is altijd een reden om je miskend te voelen en je omgeving daarin mee te slepen, zo schetst Harrower.

Anders dan 'De wachttoren' zet 'In Certain Circles' grote stappen door de tijd. Sommige belangrijke beslissingen nemen de personages zonder dat de lezer erbij is. Soms is dat ergerlijk, maar gaandeweg versterkt dit het beeld dat Harrower oproept: alles overkomt deze mensen. Je verwart liefde met medelijden, verlangen met dwang, ambitie met wraak, en voor je het weet heb je een stap genomen waar je de rest van je leven onder gebukt gaat.

Harrower zelf trouwde nooit en wilde pertinent geen kinderen. Ze was structureel onzeker. Juist de beurs die ze voor 'In Certain Circles' kreeg, was een nekslag voor het schrijfproces. De voortijdige erkenning zorgde dat het boek als dwangarbeid voelde, zei ze tegen The Australian. 'Ik zou de mensen hebben teleurgesteld.' Dus stopte ze 'In Certain Circles' weg, rouwde om haar moeder, en begon een ander leven.

Aan het eind van 'De wachttoren' is er een klein sprankje hoop dat een van de personages aan de zorgvuldig onderhouden cyclus van tirannie weet te ontsnappen. 'In Certain Circles' is al lichter, opener. Zoe realiseert zich dat haar ongelukkige echtgenoot zelf verantwoordelijk is voor zijn leven. Net als zij. En iedereen.

Waarom wilde Harrower de lezer dit tijdloze pleidooi onthouden? En waarom heeft ze het nu alsnog de wereld ingezonden? Ze laat zich er niet over uit. De schrijfster beweert geen van haar boeken herlezen te hebben. Schrijven doet ze ook niet meer. Ze heeft een sociaal leven, gaat naar concerten en restaurants en is tevreden. Daar voelt ze zich soms schuldig over. "Om allerlei slechte redenen heb ik niet gedaan wat ik kon." Het zou mooi zijn als ze aan dat gerijpte besef nog een zesde roman zou wijden.

Elizabeth Harrower: De wachttoren (The Watchtower) Vert. Nicolette Hoekmeijer. LJ Veen klassiek; 288 blz. euro19,99

Elizabeth Harrower: In Certain Circles Text Publishing Co; 250 blz. euro 11, 49

Elizabeth Harrower in de jaren zeventig.

Juist de beurs die ze voor 'In Certain Circles' ontving was de nekslag voor het schrijfproces

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden