'Roma zijn hun eigen probleem'

interview | In Judgment in Hungary staan vier Hongaarse neonazi's terecht voor moord op een Roma-familie. Drie jaar lang legt filmmaakster Eszter Hajdú het slepende proces minutieus vast.

Ik heb een nogal sterk gevoel voor onrecht." De Hongaarse Eszter Hajdú maakte eerder documentaires over daklozen en derde generatie Holocaust-overlevenden. Voor haar was het blijkbaar vanzelfsprekend om een zaak te gaan volgen die vanaf 2008 haar land bezighield. Zes Hongaarse Roma kwamen om bij een aantal geweldsdelicten, onder hen een klein kind. Vier neonazi's werden opgepakt en aangeklaagd.

Zodra het viertal voor de rechter kwam, installeerde Hajdú een aantal camera's in de wat krappe rechtszaal, waar verdachten, getuigen en nabestaanden opmerkelijk dicht op elkaar zitten. Ze begon te filmen.

Formeel bezwaar werd er niet gemaakt: het was een publiek proces. Toch vond Hajdú het belangrijk om het vertrouwen van de rechter te winnen. "Hij was zich ervan bewust dat het ging om een historische zaak met veel maatschappelijke relevantie. Hij begreep dat ik er niet, als een journalist, onmiddellijk over zou gaan berichten, maar er voor langere tijd wilde zijn." Dat werd, door tijdrovend aanvullend onderzoek, bijna drie jaar. In 'Judgment in Hungary' wordt het tijdsverloop in beeld aangegeven: 'dag 2', 'dag 167'.

Die aanpak lijkt droog, maar het tegendeel is waar. Door zich als maker onzichtbaar te maken en te kiezen voor zo'n consequent kale aanpak, geeft Hajdú alle ruimte aan het drama dat zich in de afgesloten ruimte voltrekt. "Dit is de plek waar iedereen aan het woord komt, waar je de complexiteit van de zaak ziet." En hóe. Als toeschouwer kijk je soms met stijgende verbazing naar het wonderlijke getouwtrek tussen de betrokkenen.

Neem bijvoorbeeld een tatoeëerder, opgeroepen als getuige. Heeft hij ooit in de nek van een van de verdachten het teken '88' gezet? Dat is een code die neonazi's gebruiken voor de achtste letter van het alfabet: HH. Heil Hitler. Geen alledaags verzoek in een tatoeagesalon, zou je zeggen. Maar nee hoor, de tattoo artist weet van niks.

Dan is er nog een ambulancebroeder, destijds aanwezig op de plaats delict. Hajdú deinst er niet voor terug om foto's te laten zien van de slachtoffers, ook van een ernstig verwonde, met bloed overdekte vijfjarige. De broeder beweert dat het kind is omgekomen door rookvergiftiging.

Het meest kleurrijk is wel de rechter zelf, een emotioneel grillige man die niet alleen formeel de spil vormt van het proces, maar ook de sfeer in de zaal naar zijn hand zet. Het ene moment maakt de rechter zich kwaad over een Roma-vrouw die geen algemeen beschaafd Hongaars zou spreken. Het volgende moment roept hij "Houd op met glimlachen!" tegen een getuige, of "Nee, stilte!" tegen een nabestaande die een vraag wil stellen.

"Een aparte figuur ja", beaamt Sándor Mester, producent en echtgenoot van de filmmaakster. "Hij heeft er echt plezier in. Soms lijkt hij wel te acteren. Sean Penn zou het niet beter kunnen."

Al met al bekruipt je als kijker het ongemakkelijke gevoel dat de Hongaarse Roma vreemde eenden zijn in deze omgeving van wettelijke procedures, vlotte argumentatie en juridische termen. De verdachten daarentegen lijken zich prima op hun gemak te voelen. Ze wisselen met de mensen achter de rechterstafel blikken die van alles kunnen betekenen, beweren stellig "Ik ben onschuldig", of zoiets cryptisch als "Ik heb wel geschoten maar niet op die mensen."

Uit de subtekst ontstaat zo een somber beeld van de maatschappelijk benarde positie van Roma. Van de moorden waren destijds aanvankelijk veel Hongaren in de ban, zegt Hajdú. Maar toen de zaak eenmaal begon te duren, nam de aandacht af. "Het ging immers om Roma: niet zo belangrijk." Regelmatig zat Hajdú met haar camera als enige op de publieke tribune.

Roma worden in Hongarije vooral als een last beschouwd, zegt de documentairemaakster. "In de pers gaat het steeds over 'het Roma-probleem'. Zodra er nieuws is waarbij Roma betrokken zijn, dan volgt er meteen iets over 'de zigeunercrimineel'. Roma vormen een probleem dat ze zelf moeten oplossen."

Discriminatie is een veelvoorkomend fenomeen. "Politie stapt op straat op Roma af en vindt altijd wel iets om ze te straffen. Ze krijgen bijvoorbeeld een boete omdat hun fiets geen bel heeft. De boete kunnen ze niet betalen, en met twee boetes kun je de gevangenis in."

"In het parlement heeft de extreem-rechtse partij Jobbik nu zevenenveertig zetels", zegt Mester. De partij die aanvankelijk vooral aanhang had onder kansarme Hongaren heeft de laatste jaren terrein gewonnen bij intellectuelen met antiliberalistische en nationalistische denkbeelden.

Toch zien de makers het verhaal van de film niet als typisch Hongaars. Vandaar de titel, een verwijzing naar het naoorlogse Neurenberg-proces tegen nazi's. Mester: "De film gaat over rechts-extremisme in heel Europa".

Drie jaar, drie dagen per week met een camera in een rechtszaal zitten: Hajdú, die grotendeels in haar eentje werkt, werd een beetje onderdeel van het meubilair. "Op een gegeven moment begonnen mensen van de rechtbank dingen aan me te vragen als 'En, hoe is het thuis?'"

In die lange tijd vergaarde Hajdú zoveel materiaal dat ze bezig is met een tweede film over dezelfde zaak. Speelt 'Judgment in Hungary' zich vrijwel geheel in de rechtszaal af, de volgende film zal veel interviews daarbuiten bevatten.

Voor iedereen duurde het proces lang, heel lang. Mester: "De familie van de slachtoffers hebben we drie jaar lang niet zien lachen. Dat deden ze voor het eerst weer bij de uitspraak."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden