Roma-meisjes van Kremnica hebben een veilig thuis gevonden

KREMNICA - 'Zwarten opdonderen' staat er met grote letters gekalkt op het nieuwe opvanghuis voor jonge vrouwen in het Slowaakse Kremnica. Op de voorgevel zijn nog net twee hakenkruisen te onderscheiden. Een onmiskenbare boodschap van skinheads dat de jonge Roma-vrouwen voor wie het complex bedoeld is niet welkom zijn.

Bouwvakkers die de laatste hand leggen aan het splinternieuwe tehuis hebben geprobeerd de racistische leuzen over te schilderen, maar zonder veel succes. De racistische boodschap blijft duidelijk leesbaar. Volgende maand gaat dit 'Radolfy-huis' open en zullen 20 jonge, meest zigeunervrouwen, hier onderdak en werk vinden. Begeleid wonen naar Nederlands model voor vrouwen die hun hele leven in kindertehuizen hebben doorgebracht en niet op eigen benen kunnen staan. “Als we ze hier niet opvangen en niet leren voor zichzelf te zorgen, gaan ze regelrecht de prostitutie en misdaad in”, vertelt de Nederlander Jef Helmer. Zijn stichting Spolu (Samen) levert een belangrijke bijdrage aan het project. Vijf meisjes op een kamer, een gemeenschappelijke ruimte en een werkruimte waar oude industriële naaimachines uit Nederland staan. Alles onder toezicht van drie sociaal werksters. Het Radolfy-huis wordt het tweede project voor begeleid wonen in heel Slowakije.

Drank

Agnes (21 jaar) is een van de jonge vrouwen die hier straks gaan wonen. Zij heeft het grootste deel van haar leven in kindertehuizen doorgebracht. Niet omdat ze wees is, maar omdat haar ouders nooit voor haar hebben willen zorgen. Ze hebben meer belangstelling voor drank. Agnes ziet haar ouders nog wel, maar niet vaak. Thuis moet ze dingen doen waarvan ze in het kindertehuis heeft geleerd dat ze niet mogen. Onlangs moest ze een paar maanden bij haar ouders wonen omdat ze voor het tehuis te oud was geworden. Thuis is chaos en uitzichtloosheid. Er is geen geld, er komt geen eten op tafel, alleen drank. Giechelend vertelt Agnes dat ze toen maar weer uit stelen is gegaan. Ze heeft geen idee hoe lang ze in het Radolfy-huis zal kunnen blijven. Vaag droomt ze ervan om in een ander land te gaan werken, bijvoorbeeld in Engeland als hulp in de huishouding. Van vriendinnen heeft ze gehoord dat dat goed verdient. Dat veel van die jonge zigeunervrouwen in de prostitutie terecht komen weet ze donders goed.

Helena heeft nooit de kans gehad om onder begeleiding op eigen benen te leren staan. Ze is 28 jaar oud en heeft zeven kinderen. Vier wonen er bij haar in een totaal vervallen pand in de binnenstad van Kremnica. Twee zijn er in een kindertehuis, en eentje bij een familielid. Helena heeft een vriend, maar hij is niet de vader van haar kinderen, althans niet van allemaal.

In een paar panden wonen hier tientallen families bovenop elkaar onder erbarmelijke omstandigheden. Gemiddeld anderhalve kamer per gezin van zes of meer mensen. Er is wel (koud) stromend water en elektriciteit, maar geen enkel comfort. De kinderen die in deze panden wonen hebben vaak chronische ziekten waardoor ze niet naar school kunnen en dus bij voorbaat kansloos zijn in de maatschappij.

Het 'zigeunergetto' van Kremnica dateert van het begin van de jaren zestig, toen het communistische regime de Roma dwong om hun 'achterlijke' houten hutten in de omgeving te verlaten en naar de stad te komen. De Roma werden in oude leegstaande panden ondergebracht en aan het werk gezet. Het communisme kende immers geen werkeloosheid, ook niet onder Roma. Maar acht jaar na de fluwelen revolutie zijn zij wel het kind van de rekening. Als sociaal zwakkeren zijn de zigeuners er het eerst uitgevlogen toen verliesgevende staatsbedrijven hun deuren moesten sluiten. Het overgrote deel van de ruim 500 000 Roma in Slowakije trekt steun en heeft geen enkele toekomst. En dan zijn er ook in Slowakije de skinheads die zich regelmatig uitleven op de Roma bevolking. Helena heeft zelf meegemaakt dat een groepje kaal geschoren 'skins' alles kort en klein kwam slaan. Ze was net de trap aan het vegen en kreeg - hoogzwanger - de volle laag.

Toch steekt de positie van de Roma in Kremnica nog gunstig af bij andere plaatsen in Slowakije. In het oosten van het land, waar de concentraties van zigeuners veel groter zijn, staan nog steeds houten hutten waar de wind dwars doorheen waait. Zoals in het dorpje Jakubovany, even buiten Presov. Meer dan duizend Roma leven daar in de modder, zonder stromend water, zonder enige toekomst. De niet-Roma van Jakubovany vinden het niet nodig dat ze gebruik maken van gemeenschapsvoorzieningen, en in de kerk zijn de - meest katholieke - zigeuners niet welkom. Als ze al naar school gaan, zitten de kinderen vaak apathisch in de banken. Al op hun zesde weten ze dat snuiven, meestal aan een soort verfverdunner, helpt om de dag door te komen als er thuis geen eten op tafel komt. De zigeuners leven hier aan de onderste rand van de Europese samenleving. Wie kan, zorgt dat-ie wegkomt. Zoals de naar schatting 20 families uit het nog oostelijker gelegen Hummene, die van de zomer een poging deden om naar Engeland te komen. De Tsjechische televisie had beelden uitgezonden die leken aan te tonen dat je als zigeuner in Engeland een prima bestaan kunt hebben. De Slowaakse zigeuners hebben die beelden niet zelf kunnen zien maar het gerucht alleen al was genoeg om ook hier honderden mensen op drift te brengen. Uit Hummene zijn zeker 60 jonge zigeuners vertrokken. Of ze ooit in Engeland zijn aangekomen is niet duidelijk, in Hummene zijn ze in ieder geval niet meer teruggezien.

Woningen

Terug in Kremnica wordt niet alleen de laatste hand gelegd aan het begeleid wonen project, maar ook een sociaal-woningbouwproject is bijna klaar. Negen prachtige woningen voor zigeuners, en niet-zigeuners. Met en naast elkaar, zoals de stichting Spolu die ook hier flink geld in heeft gestoken dat verlangt. Jef Helmer, de beheerder van de stichting geeft alleen geld als hij ervan overtuigd is dat alle betrokkenen ook echt bereid zijn hun verantwoordelijkheid te dragen. Dus niet alleen de geldschieters, maar ook de Roma, de niet-Roma, de gemeente en de Slowaakse overheid. Vanzelf is dat allemaal niet gegaan. De sociale nood in Kremnica beperkt zich niet tot de Roma-bevolking. Ook de 'witte' Slowaken (zoals ze zichzelf noemen) lijden onder de economische veranderingen. Tot 1989 was Kremnica een bloeiend mijnstadje waar goud werd gedolven en de Tsjecho-Slowaakse munten werden geslagen. Nu liggen de mijnen stil en laten de Tsjechen hun munten in Canada slaan. De overgang naar de vrije-markteconomie valt iedereen zwaar, niet alleen de zigeuners. Aanvankelijk stuitten de plannen voor speciale woningbouw ten behoeve van zigeuners dan ook op woedend verzet van de bevolking. Maar burgemeester Miroslav Narozny heeft net zolang met de 'witten' en 'zwarten' om de tafel gezeten tot alle bezwaren, verdachtmakingen en bedreigingen aan de orde waren geweest en op iedere vraag een antwoord was gegeven. Zelfs de skinheads waren welkom op het gemeentehuis van Kremnica om hun verhaal te komen doen, maar die hebben daar geen gebruik van gemaakt.

Schoorvoetend is de bevolking van Kremnica akkoord gegaan om vier Roma-families en 20 Roma-meisjes uitzicht op een ander leven te bieden. Maar veel burgemeesters van het type-Narozny zijn er nog niet in Slowakije. De meeste gemeenten staan op zijn minst afhoudend tegenover dit soort initiatieven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden