Rolletje plakband als metafoor van de tijdgeest

Natuurlijk willen mensen greep krijgen op maatschappelijke ontwikkelingen, zegt de Groningse filosoof Martin van Hees. Maar we moeten oppassen voor slechte vormen van cultuurkritiek. „Wees zorgvuldig.”

In minder dan vijf minuten een heuse analyse van de huidige tijd – of iets wat daar veel op lijkt. Martin van Hees, hoogleraar ethiek en politieke theorie aan de Rijksuniversiteit Groningen, laat zien hoe dat werkt. „Pak een willekeurig object”, zegt hij, „en gebruik dit als belichaming van de tijdgeest. Vervolgens houd je een betoog met daarin tenminste de trefwoorden paradox, tragiek en individu.”

Van Hees doet het voor. „Mijn oog valt nu op een rolletje plakband; een metafoor van de huidige tijdgeest. Aan de ene kant willen we binding, maar aan de andere kant ook weer niet. Dat is de tragiek van nu.” Veel standpunten in het publieke debat lijken op deze manier tot stand te komen, zegt Van Hees. Het debat zou lijden aan ’tijdgeestdenken’.

Wat is tijdgeestdenken?

„Neem bijvoorbeeld het boekje ’De eeuwige terugkeer van het fascisme’ van Rob Riemen, waarin de opkomst van de PVV wordt vergeleken met die van het fascisme. Dit is een stijl van filosoferen waar ik grote moeite mee heb en die ik kwalijk vind. Met tijdgeestdenken bedoel ik dat gesproken wordt over grote maatschappelijke en sociale ontwikkelingen zonder dat deze claims goed worden onderbouwd. Daarbij gaat het altijd om negatieve processen waar we weinig greep op lijken te hebben: allemaal zouden we in de ban zijn van grote ontwikkelingen die onheil met zich meebrengen.”

Hoe manifesteert het tijdgeestdenken zich nog meer?

„Het neoliberalisme is tegenwoordig de grote boosdoener. En daarvan heb je allerlei subvarianten, zoals individualisme, materialisme, consumentisme – noem de hele riedel maar op. Ik ben er niet van overtuigd dat we tegenwoordig individualistischer en materialistischer zijn dan 25 jaar geleden. ’Neoliberalisme’ is dan ook een problematisch begrip. Het is ergens gemunt zonder dat iemand precies weet waarnaar het verwijst. Verdiep je bijvoorbeeld in de kredietcrisis. Die is het resultaat van een complex samenspel van institutionele, individuele en politieke factoren. Die kun je niet reduceren tot één woord: hebzucht.”

Is tijdgeestdenken typisch voor de huidige tijd?

„Greep willen krijgen op maatschappelijke ontwikkelingen lijkt mij iets van alle tijden. Ik verwijs vooral naar de laatste dertig jaar. Neem nu zoiets als de patatgeneratie, de jeugd die lui en verwend zou zijn. Die term gaat terug tot de jaren tachtig. En een paar jaar geleden wonden we ons op over de jachtigheid van het bestaan. Dat zou dan hét grote kenmerk zijn van dat jaar – we moesten onthaasten. Terwijl we het jaar daarop weer iets anders vonden om ons druk over te maken.”

De grote verhalen zijn dus helemaal niet ten einde gekomen, zoals vaak wordt gezegd.

„Tijdgeestdenken lijkt een residu te zijn van het grote ideologische denken. Wat mij betreft is dit nooit weggeweest. Maar de vroegere grote verhalen hadden twee aspecten. Aan de ene kant had je een beschrijving van de werkelijkheid, die gepaard kon gaan met een behoorlijk pessimisme. Aan de andere kant werd die sombere beschrijving gecompenseerd met een opvatting over waarheen het dan wel moest. Of je nu een liberaal was of een sociaal-democraat, er stond een positief verhaal tegenover. Die tweede dimensie ontbreekt tegenwoordig.”

Waar ligt de grens tussen tijdgeestdenken en legitieme cultuurkritiek?

„Dat is een vage grens. Het wordt een stuk duidelijker als we een onderscheid maken tussen goede en slechte cultuurkritiek. Wat ik nu zie, is dat er algemene claims worden gedaan die nauwelijks ergens op gebaseerd zijn. Dat vind ik een slechte vorm van cultuurkritiek. Ik wil niet beweren dat alle cultuurkritiek onzinnig is. Maar wat ik zeg: doe het zorgvuldig, kijk naar het empirisch materiaal, denk na over je beweringen.”

Kunt u voorbeelden noemen van cultuurkritiek zoals die wel moet worden bedreven?

„Als ik kijk naar de sociologie in de jaren tachtig en negentig, dan denk ik bijvoorbeeld aan J.A.A. van Doorn en Abram de Swaan. Ik zou graag meer van dat soort denkers zien. Ook al heb ik grote moeite met sommige grote uitspraken, dan kun je tenminste een inhoudelijk debat aangaan. En lees eens een rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau.”

Maakt u zich met uw these over tijdgeestdenken zelf niet ook schuldig aan tijdgeestdenken?

„Inderdaad. Dit is ook een vorm van het denken die ik afwijs: grote woorden, negatief van toon, zonder duidelijk te maken wat er tegenover zou moeten staan. Maar ik denk dat het minder schadelijk is dan andere vormen van tijdgeestdenken, omdat ik dit ook nadrukkelijk vermeld. Ik doe een oproep aan de lezer van de opiniepagina’s in de krant. Die wil ik aansporen tot scepticisme als er weer een grote claim over ’de’ maatschappij wordt gemaakt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden