interview

Roger Ross Williams onderzoekt het gevangenissysteem in de VS, 'ik had een van die gevangenen kunnen zijn'

Roger Ross Williams, regisseur van 'American Jail'.

In ‘American Jail’ onderzoekt regisseur Roger Ross Williams hoe het Amerikaanse gevangenissysteem een groot deel van de bevolking permanent in een precair bestaan drukt. En hij weet: als het allemaal net even anders was gelopen, was hij zelf ook de klos geweest.

Als filmmaker Roger Ross Williams vertelt dat hij voor zijn nieuwe documentaire ‘een lange weg terug naar huis’ moest afleggen, dan geloof je hem meteen. Het contrast tussen zijn huidige leven en zijn afkomst is groot. Hij zit op een terrasje in de najaarszon, aan de Amsterdamse Prinsengracht. Sinds een paar jaar woont hij hier om de hoek, de liefde voerde hem naar Nederland. Eerder die week was hij nog in New York, voor een prijsuitreiking. Voor zijn documentaire ‘Music by Prudence’ won hij in 2010 een Oscar.

Maar thuis, dat is eigenlijk Easton, een mistroostig stadje in de Amerikaanse staat Pennsylvania. De directe aanleiding om er weer op bezoek te gaan was de zelfmoord van zijn jeugdvriend Tommy, die na een half leven als draaideurgevangene uiteindelijk doordraaide. Maar niet alleen Tommy, eigenlijk iedereen met wie Williams opgroeide, zit in de gevangenis, heeft er gezeten of werkt er, zo ontdekte hij. Het vormde de aanleiding voor zijn nieuwe documentaire ‘American Jail’, waarin hij onderzoekt hoe het Amerikaanse gevangenissysteem kon uitgroeien tot een van de grootste industrieën ter wereld, en wie daar allemaal baat bij hebben.

Want nergens ter wereld zitten zoveel mensen achter de tralies als in de Verenigde Staten, zowel absoluut als relatief. In 1980 waren er nog ongeveer een half miljoen gevangenen, inmiddels is dat aantal geëxplodeerd tot twee miljoen, bijna 1 procent van de volwassen bevolking. En dat is geen dwarsdoorsnede: vooral zwarte mannen lopen in de VS risico om te worden opgesloten. Volgens een iets verouderde, maar nog altijd veel geciteerde statistiek belandt een op de drie gedurende zijn leven in de gevangenis.

Een van hen

Als Wiliams weer in Easton rondloopt, realiseert hij zich: ik had een van hen kunnen zijn. Hij maakte zich, net als al zijn vrienden, immers ook schuldig aan kleine criminaliteit. Dat hij daaraan ontsnapte, kwam ironisch gezien door zijn homoseksualiteit.

Beeld TR Studio

Als jonge zwarte homo voelde hij zich dubbel onveilig. “Het begon voor mij met het lezen van James Baldwin. Zijn roman ‘Giovanni’s Room’, die gaat over hoe hij in Parijs woont met zijn geliefde. Dat verhaal heeft me geïnspireerd om te dromen van een bestaan buiten de grenzen van Easton.”

Hij vertrok uiteindelijk, zoals zoveel jonge homo’s in de jaren tachtig, naar New York, en keerde nooit meer terug.

Toch, als je deze succesvolle filmmaker eloquent hoort betogen dat hij best als draaideurgevangene had kunnen eindigen, dan geloof je hem niet meteen. Is dat geen gedweep met de zelfkant, in dienst van de plot van zijn documentaire?

Of is het mijn Nederlandse vooroordeel, dat ik denk: dat was zo’n gecultiveerde, intelligente man als u toch niet gebeurd?

“Ik denk het wel. Want ik ben opgegroeid in dezelfde omstandigheden als veel mensen die je in mijn film voorbij ziet komen. Het was een arm huishouden, mijn moeder stond er alleen voor, mijn vader was er niet, er was altijd veel geweld in de buurt, veel wapens. Mijn moeder droeg ook een vuurwapen. En ik herinner me nog dat ze een keer in een messengevecht belandde toen ik klein was. Dat vond ik toen niet raar.

“Ze werkte als schoonmaakster op de lokale universiteit, ze maakte de sociëteit van de studentenvereniging schoon. De stereo die ik daar heb gestolen heb ik nog steeds. Een paar jaar geleden kreeg ik daar een eredoctoraat. Toen kon ik zeggen: ‘Mijn moeder heeft jullie wc’s schoongemaakt’.

“Ik ging als klein kind soms met haar mee, en zag hoe de rijke witte kinderen bij die studentenvereniging zich uitgebreid konden misdragen. Allemaal kleine Brett Kavanaughs (de onlangs benoemde Amerikaanse opperrechter die zich in zijn studententijd schuldig zou hebben gemaakt aan seksueel wangedrag , red.). Alleen hoefden zij zich geen zorgen te maken om de politie, want die was elders aan het patrouilleren. In onze wijk. Wij werden aan de lopende band aangehouden, en als je dan maar een grammetje wiet bij je had, dan zat je binnen. Want het systeem is zo ontworpen, dat als je er eenmaal in zit, je er niet meer uitkomt.”

Kunt u dat uitleggen?

“Als je in Amerika naar de gevangenis gaat, moet je ook allemaal torenhoge kosten betalen, gerechtskosten, gevangeniskosten. Als je weer vrij bent, ga je je proeftijd in, ook dat kost weer een bedrag per maand. Terwijl dit mensen zijn die toch al arm zijn. Bovendien moet je telefonisch bereikbaar zijn. Als je een maand je telefoonrekening niet kunt betalen, kun je daarvoor weer terug naar de gevangenis worden gestuurd. En dat gebeurt.

“In de documentaire laat ik een man zien, die twee jaar geleden is opgepakt voor rijden onder invloed. Daar heeft hij vijf maanden voor gezeten. Vervolgens miste hij één betaling voor al de bijkomende kosten, en kwamen er zeven agenten zijn huisdeur intrappen om hem weer mee te nemen naar de gevangenis. Zeven agenten! Zie je ze al in een witte suburb voor de deur staan?

“Dit is een goede vent, die een baby heeft, en voor een ander kind zorgt dat geen ouders meer heeft. Hij heeft één fout gemaakt en blijft daar nu voor betalen. Dat was ook het verhaal van Tommy. En het had mijn verhaal kunnen zijn.”

Dat het justitiële systeem bevooroordeeld is tegen zwarten lijkt duidelijk, maar u noemt het zelfs een vorm van slavernij. Is dat niet wat overdreven?

“Het was wel degelijk een manier om gebruik te kunnen maken van gratis arbeid, na de afschaffing van de slavernij. Zo staat het in het dertiende amendement, de slavernij wordt afgeschaft, ‘behalve als straf voor misdaad’.

“Nog steeds moeten gevangenen gedwongen werken voor 15 cent per uur. In sommige gevallen zelfs gratis. Er zijn in het zuiden zelfs nog plantagegevangenissen, waar gevangenen katoen moeten plukken. Echt waar, zoek maar op, Angola Prison. Alsof je in een film bent. Met witte opzichters die op een paard langs komen rijden.”

Dat is een bizar exces. Maar los daarvan, de criminaliteit in de VS is toch ook gewoon gedaald sinds 1980?

“Dat soort statistieken zeggen me nooit zo veel. Als je eerst het gebruik van drugs heftig criminaliseert, dan stijgen de criminaliteitscijfers wel, en als je vervolgens iedereen opsluit, dalen ze weer. Voor de regering-Nixon was het zwaar criminaliseren van drugs begin jaren zeventig ook een manier om zwarten en hippies koest te houden, dat hebben zijn medewerkers inmiddels toegegeven.

“De criminaliteit in de witte suburbs zit in ieder geval nooit in die statistieken. De politie komt daar niet, dus de Brett Kavanaughs kunnen rustig hun gang gaan.

“Bovendien is het niet nodig, je kunt ook lage criminaliteit én lage opsluitingscijfers hebben. Waarom zeggen onze belastingbetalers niet: het is zonde om 200 dollar per gevangene per dag te besteden aan een verblijf in de cel, en hun gezin van een inkomen te beroven, als we ze met een fractie daarvan juist zouden kunnen helpen om op het goede pad te blijven? Zoals jullie hier in Nederland doen.”

Ja, dat is ook zo wat. U filmde ook een Nederlandse gevangenis.

“Ik snap dat het in de praktijk misschien wat minder mooi werkt dan het op mij overkomt. En ik hoor dat jullie ook eerder richting het Amerikaanse systeem bewegen.

“Maar wat ik geweldig vind, is dat in Nederland iedere gevangene als een individueel persoon wordt beschouwd, waarbij het doel is om die persoon te reïntegreren. Daar wordt een programma op maat voor gemaakt. Het doel is om diegene úit de gevangenis houden. Of het nu gaat om winkeldiefstal of moord. 

“In mijn documentaire volg ik een jongen, Julian. Die is in de problemen gekomen door een stom incident. Als je die omringt met wat aandacht, dan kun je zo iemand op het goede pad krijgen, dat weet ik zeker. Maar alles lijkt erop gericht om hem juist in de gevangenis te krijgen.”

In de Verenigde Staten brak deze zomer een gevangenenstaking uit

“Ja, omdat mensen er onder vreselijke omstandigheden gevangen zitten. De manier waarop je wordt behandeld, daar verlies je iedere menselijke waardigheid van. Zelfs het gevoel dat je een individu bent.

“En het is wel bekend hoor, er zijn genoeg statistieken en rapporten over hoe de gevangenissen in Amerika ervoor zorgen dat mensen juist in de criminaliteit blijven hangen. Maar als je zelf buiten de gevangenis zit, dan is het ook makkelijk om daar niet aan te denken. Daarom heb ik deze film ook gemaakt. Om een persoonlijk verhaal toe te voegen aan al die onpersoonlijke documenten.”

In de VS zijn toch ook stemmen van beide politieke partijen om het gevangenissysteem te hervormen?

“Gedurende de Obama-jaren kwam er een voorzichtig einde aan de stijging van het aantal gevangenen, inderdaad, met steun van beide partijen. Maar nu is Jeff Sessions minister van justitie, en die wil vooral zo veel mogelijk mensen opsluiten. Daaraan gaat voorlopig niets veranderen.

“Als er iets zal veranderen, dan lokaal. Ik hoop dat mensen straks gaan stemmen, dat er rechters en procureurs worden verkozen die niet alleen maar ‘hard tegen misdaad’ willen zijn, maar iets willen hervormen.”

Ziet u zichzelf nog terugkeren naar de VS?

“Misschien op een dag, als het er wat minder verdeeld en eng is. Ik voel me opgejaagd, iedere dag dat ik in de VS doorbreng. Als ik er auto rijd, moet ik aan de lopende band stoppen van de politie. En ik zie ook die mobiele-telefoonbeelden over hoe de politie zwarte mensen aanhoudt en neerschiet, en dan denk ik: het kan zomaar uit de hand lopen.”

Roger Ross Williams

Roger Ross Williams (Easton, 1970) werd vooral bekend als de eerste zwarte regisseur die een Oscar won, voor zijn documentaire ‘Music by Prudence’ uit 2009, over de gehandicapte muzikante Prudence Mabhena uit Zimbabwe.

Hij werd daarna nog genomineerd voor een Oscar voor zijn documentaire ‘Life, Animated’, uit 2016, waarin hij een autistische jongen portretteert die dankzij Disney-films leert te communiceren met de buitenwereld.

In Nederland kennen we hem bovendien van de documentaire ‘Blackface’ die hij in 2015 voor CNN maakte, waarin hij betoogt dat Zwarte Piet een racistische karikatuur is.

American Jail op tv

Vrijdag 19 oktober zendt de EO ‘American Jail’ uit op NPO2, om 22.55 uur. Het is de laatste documentaire die de omroep vertoont in een themareeks over slavernij, in en buiten Nederland. Zondag 14 oktober begint het programma met een pleidooi van Michael Curry, de bisschop die op het huwelijk van prins Harry en Meghan Markle een inspirerende preek hield. De vijf dagen daarna worden steeds een Nederlandse en een buitenlandse documentaire vertoond over moderne slavernij. 

Lees ook:

Schrijver Rachel Kushner duikt in het gevangenisleven: 'Al mijn vrienden in de cel zijn moordenaars'

In haar jongste roman 'Club Mars' geeft de Amerikaanse schrijfster Rachel Kushner een gedetailleerd inkijkje in een vrouwengevangenis. Vrolijke kost? Nee, maar ook deze vergeten wereld hoort bij de onze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden