Roger Raveel was here

Stefan Kuiper en Auke Hulst zoeken de plekken op die schilders op hun kunstwerken afbeeldden. Aflevering 9: 'Machelenmolen', (1987) van Roger Raveel.

Ik interviewde een jonge schilder. Hij was Vlaming en dus realist. Hij praatte me bij over de schilderkunst in het algemeen en de relatie tussen macht en meesterwerken in het bijzonder. Vroeger, legde hij uit, zeg in de tijd van Van Eyck en Rubens, de oude meesters dus, bestond er een directe relatie tussen de kunstenaar en the powers that be. Grote talenten liepen aan de leiband van grote machten wat resulteerde in al even grote kunstwerken: 'Het Lam Gods', Rubens' 'Kruisafneming' voor de O.L.-Vrouwekathedraal in Antwerpen. Die tijd was voorbij. De hedendaagse kunstenaar was een individualist. Hij hield zijn eigen tuintje zo goed mogelijk bij. Hij opereerde even los van de wereld als zijn voorgangers ermee verbonden waren. Zijn wereld was welbeschouwd een reservaat. Aangenaam, maar ongevaarlijk.

Vond hij dat jammer, wilde ik weten. Jammer? De schilder keek verbaasd. Natuurlijk was dat niet jammer. Dat was juist fijn. De wetenschap dat alle grote meesterwerken al gemaakt waren; dat de hoogste toppen waren bedwongen; de verste vergezichten gezien - het gaf een enorm gevoel van bevrijding. Hij kon schilderen wat hij wilde, en dat deed hij.

Een analyse het overdenken waard. Sla een willekeurig overzicht open en je ziet het: ergens in de vorige eeuw - terwijl traditionele opdrachtgevers als kerk, staat en aristocratie aan kracht inboeten en schilderkunst haar rol als sociaal dominant medium verliest aan fotografie en film - vindt er onder schilders een mentaliteitsverandering plaats. Ze worden minder hoogdravend. Bescheidener. Ze ontlenen materiaal aan inferieure kunstvormen: televisie, internet, reclame, en heel wonderlijk: ze gedijen daar prima bij. Grandeur en monumentaliteit - dat zegt ze weinig. Das war einmal. Afgelopen. Uit.

Overal? Overal.

Behalve in Machelen aan de Leie.

Ontmoet Roger Raveel. Negentig jaar. Tenger postuur, groot hoofd, opmerkzame ogen en een stem als een leeglopend ventiel. Een man die bedacht lijkt door Marten Toonder. Deze Raveel is al meer dan zestig jaar verantwoordelijk voor het beste wat de Vlaamse beeldende kunst te bieden heeft. Hij maakte schilderijen, tekeningen, litho's, karretjes bedekt met spiegels ('Karretje om de hemel te vervoeren', 1968), beeldengroepen, zuilen, meer, kortom, dan in een paar regels kan worden opgesomd, meer dan in deze hele Weekendgids past. Zijn habitat: Machelen aan de Leie, het Oost-Vlaamse dorpje waarvan enkele plekken in zijn werk steeds terugkeren: het voetbalveld, de omheiningen en, hierboven te zien: de Hostensmolen in de Hoevestraat. Zijn grootste wapenfeit: een ongebreideld colorisme.

Sinds de jaren zestig is Raveels werk steeds ambitieuzer geworden. Hij maakte muurvullende polyptieken gevuld met de bekende Raveel-figuren - boeren met geblokte hoofden, groen-blauwe michelinmannetjes zonder hoofd, duiven, beeltenissen van de schilder zelf. Het beste voorbeeld is 'Beervelde': een serie wandschilderingen en sculpturen die Raveel samen met zijn oud-leerlingen en collega's Reinier Lucassen, Raoul de Keyser en Etienne Elias in 1966 in opdracht van graaf De Kerchove de Denterghem maakte in de kelders van villa Beervelde op het gelijknamige landgoed. Zij bestaat uit een tiental wandschilderingen en geïntegreerde readymades: profielen van de schilders; een stoet waggelende badeendjes; een lichtschakelaar in trompe-l'oeil; een figuur in een gestreepte overall; spiegels verbinden binnen en buitenwereld; het pièce de résistance is een variatie (eerbetoon? pastiche?) op het middenpaneel van Jan en Hubert van Eycks 'Lam Gods'.

De keuze voor die laatste Van Eyck was geen toeval. Raveel heeft zichzelf altijd op hetzelfde plan als de oude Vlaamse meesters geplaatst. In zijn woonkamer hangt een zelfportret als Rubens; de schilderingen in Beervelde moeten in de nabije toekomst hele volksstammen op de been brengen, precies zoals het 'Lam Gods' in de St. Baafskathedraal in Gent dat nu doet (of deed, voor de restauratie). Dat is misschien iets te veel eer. Ik heb lang staan kijken, daar in die kelder in Beervelde, maar echt indrukwekkend wilde het maar niet worden. De reeks is toch meer het idee van een meesterwerk dan een echt meesterwerk; meer farce dan tragedie; het mist de bezieling van de oude meesters, hun geloof, hun religieuze en politieke slagkracht misschien ook wel.

Het is en blijft kunst uit het reservaat; mooi - maar uiteindelijk ongevaarlijk.

Doen: Bezoek het Roger Raveel Museum in Machelen; Gildestraat 2-8; open: woe/do/vrij/za/zo: 11:00-17:00; www.rogerraveelmuseum.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden