Roffelende wortels en een preisolo

Over een maand zou John Cage honderd jaar zijn geworden. Het Holland Festival eert de Amerikaanse componist met een weekend in het Muziekgebouw aan 't IJ: The theatre of John Cage. Slagwerk Den Haag is ook van de partij.

De voorraad prei en wortel van de C1000 is er binnen één repetitie doorheen; niet warm opgediend, maar rauw gebruikt als muziekinstrumentarium. De spelers van Slagwerk Den Haag haalden bovendien thuis de keukenkastjes leeg om hún interpretatie te geven van John Cages 'Quartet' uit 1935 voor vier percussionisten, instrumentatie naar keuze. Roffelende wortels en een preisolo, en: ooit opgemerkt dat een koffiemaler best aantrekkelijk kan klinken? De musici noemen Cage de Godfather van het slagwerk.

John Cage (1912-1992), avant-gardecomponist van het eerste uur, paste aleatoriek toe in veel van zijn werken (het gooien met een dobbelsteen bepaalde de toonvolgorde) en was pionier in het gebruik van elektronica. Het zenboeddhisme is een van de pijlers van zijn filosofie. In de jaren vijftig schudde hij de muziekwereld flink op. Zijn beroemdste opus is 4'33", waarin vier minuten en drieëndertig seconden niets wordt gedaan; de omgevingsgeluiden vormen de compositie.

Slagwerk Den Haag repeteert 'Quartet' voor een promofilmpje van het Holland Festival. Het stuk is typerend voor de componist: waarom zou je alleen op een viool muziek kunnen maken?

Juan Martinez, een van de spelers, licht toe: "In zijn New Yorkse appartement zette Cage het raam open en hoorde hij iedere minuut een andere compositie: in het verkeer klinkt nu eens veel, dan weer weinig getoeter, de auto's trekken snel of langzaam op. Wij kijken niet op van dagelijkse geluiden, maar Cage verbaasde zich altijd."

Collega Joey Marijs: "Als je de koffiemaler en de garde niet zou zien, zou je niet horen dat we op keukengerei spelen. Cage vraagt om een vrije instrumentatie, en het gebruik van deze middelen schuurt tegen gekkigheid aan. Maar hij leunt op de klassieke muziektraditie, de noten staan keurig uitgeschreven."

Geen theater dus?

"Jawel," pareert Frank Wienk, "maar dat ontstaat vanzelf. Cage keek verder dan het geijkte instrumentarium. Je wordt op het verkeerde been gezet als je iemand heel geconcentreerd met een wortel op een plank ziet tikken. En wie gaat er nu met een stalen gezicht aan een cactus zitten plukken? Daardoor krijgt alles een absurdistisch tintje."

In de Haagse studio van de slagwerkboys staan een stuk of wat enorme cactussen, nog ingepakt. Voor het Cage-weekend gaat het cellofaan eraf: ze zijn nodig in 'Child of tree' (1975) en 'Branches' (1976). Steek je versterkingselementen in de plant, dan hoor je het plukken aan de naalden resoneren.

Fedor Teunisse: "De partituur van 'Branches' bevat - net als die van vele andere composities - een aantal pagina's uitleg, of beter: spelregels. Dobbelstenen doen de rest. Cage heeft het tijdsframe vastgelegd, maar daarbinnen is alles mogelijk. De indeling van de tijd berust op het gedobbelde toeval. Ook hier kiest de speler het instrumentarium: het geluid van een cactus en dat van een Mexicaanse schudboon liggen vast, de overige klanken zijn vrij interpretabel, maar moeten wel geproduceerd worden met plantenmateriaal. Cage had niks met jazz, hij hield niet van improviseren, terwijl hij van de uitvoerders van zijn werk wél improvisatiekwaliteiten vraagt. Met deze dualiteit speelt hij voortdurend."

Hoe weet je wanneer je interpretatie van een stuk goed is? Teunisse: "Dat is vaak afhankelijk van de persoonlijke ideeën en creativiteit van de spelers. Je kiest de geluiden, die voeg je samen en dan zoek je uit wanneer het interessant klinkt en of er niet te veel overlap is, want je wil de textuur blijven horen. Stel je voor: wanneer er vier mensen met een rietje in water blazen, dan werkt het niet. Ieder geluid moet uniek zijn, zijn eigen kwaliteit en waarde hebben. Het uitdiepen van klanken vormt een belangrijk onderdeel van Cage's filosofie. Het ging hem niet om polyfonie of romantische meerstemmigheid."

Marijs: "Uiteindelijk is het gewoon muziek. Om Beethoven uit te voeren neem je de partituur, ga je repeteren en dan kom je tot een conclusie: zo gaan we het doen. Dat geldt voor Cage ook. De essentie: de componist reikt je iets aan en daarmee ga je aan het werk."

Marijs vervolgt: "John Cage heeft een halve eeuw muziekgeschiedenis bepaald, hij heeft deuren geopend. Vandaag de dag nog worden veel componisten door hem beïnvloed. Hij ging op een bijzondere manier om met tijd en stilte. Cage gebruikt stilte tot in het extreme. Mozart hield zich daar al mee bezig: de stilte tussen de noten is net zo belangrijk als de noten zelf. De Wener ging alleen niet zo ver dat hij eindigde in de stilte zelf. Cage wel."

Slagwerk Den Haag heeft onlangs een handvol exotische schelpen aangeschaft - prachtige joekels in diverse tinten. Ze spelen de hoofdrol in 'Inlets' (1977), ook te horen tijdens het Holland Festival. Teunisse: "Cage wilde de uitvoerder onttrekken aan het proces van geluid produceren. Je doet water in de schelp en als je 'm ronddraait ontstaan er binnenin luchtbellen. De musicus heeft geen controle over het geluid en moet loslaten wat er op dat moment gebeurt."

Rustig draaien, en inderdaad: klok klok, ploep - luid, iets zachter. En de partituur?

"Dat is een handgeschreven velletje", zegt Teunisse, "een kladje met schots en scheef neergepende krabbels waarop staat wat je nodig hebt en wat de werkvolgorde is. Er moet ook een denneappel geroosterd worden - dat knispert lekker."

Het karakter van Cage laat zich kenschetsen met een soort eeuwige jeugdige nieuwsgierigheid, aldus Teunisse: "Hij was een kind van de natuur. Cage stond open voor alles, hij heeft zijn nieuwsgierigheid tot aan het graf behouden, dat is zijn kracht. Hij is ook een groot voorbeeld: ik moet er niet aan denken dat ik op latere leeftijd vastzit in mijn eigen ideeën en in de opvattingen die ik ooit een keer heb bepaald. De mensen die mij inspireren, zijn mensen die jong denken. Dat er iemand als Cage heeft bestaan, biedt hoop: je moet niet vastroesten in wie of wat je zou moeten zijn."

John Cage in het Holland Festival
In het weekend van 9 en 10 juni vinden onder de noemer 'The theatre of John Cage' uitvoeringen, workshops en lezingen plaats in het Muziekgebouw aan 't IJ, Amsterdam. Slagwerk Den Haag treedt gedurende deze dagen een aantal keren op. Ook Asko|Schönberg en Internationales Opernstudio Köln laten zich horen in 'Thirty pieces for five orchestras' en 'Europera 3 & 4'. Voor het volledige programma: www.hollandfestival.nl.

In filmmuseum Eye, in Amsterdam, wordt morgen een filmavond rondom John Cage gehouden, met commentaar van cineast Frank Scheffer. Info: www.eyefilm.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden