Roestig sprookje of zanderige tragedie met een scheut Shakespeare en één woord aan tekst.

Een buitenlandse vriendin bood aan voor een vertaling te zorgen. Ze bedankte subiet voor de eer toen ze hoorde dat er slechts één gesproken woord tekst in de voorstelling zit. Als een schildwacht de kasteeldeur op een kiertje zet en de ongenode bezoeker toecommandeert: 'Yes?'

Aan tekst doet het Objektentheater TAMTAM niet. Aan beeld en aan geluid des te meer. 'Een roestig sprookje', noemen ze zelf de nieuwe produktie 'To have or not to have'. En dat is het, al valt die ook met 'zanderige tragedie' te typeren, want de acteurs spelen in fijn zandbakzand.

,,Met onmiskenbare elementen van de spaghetti-western, een scheut Shakespeare en een ruimhartige dosis subtiele humor. En met hebzucht, jaloezie, overmoed, egoïsme, domheid en andere herkenbare menselijke eigenschappen.“

Alleen zijn het geen menselijke toneelspelers die in TAMTAM-ensceneringen aantreden. De beeldendtheaterkunstenaars Marije van der Sande en Gérard Schiphorst regisseren hun acteurs in letterlijke handomdraai: het zijn roestige voorwerpen, verweerd hout of aangespoelde slierten scheepstouw die de voorstellingen dragen.

Hun TAMTAM-atelier in Deventer staat opgetast met dozen vol objecten die nog op hun personage wachten of met 'acteurs die het niet gehaald hebben'. Schiphorst: ,,Wij werken niet volgens de methode 'kill your darlings', maar volgens: 'save your darlings for later'.“

Die theatrale lievelingen dienen zich in tal van verschijningsvormen aan: verroestte beitels, geblutste oliekannetjes, kozijnscharnieren, afgedankte knijptangen, gekliefde bezemborstels, gehavende katrollen, gedeukte beschuittrommels of ladeplankjes-met-kantelenmotief.

De spullen moeten tegen een stootje kunnen, want anders halen ze de driehonderdste voorstelling niet. Een deurdranger werd wegens 'te gammel' als onderdeel van een kasteel afgewezen.

Twee vorken of een houten slatang-met-duikbrilletje kunnen achtereenvolgens als meeuwen en kraaien fungeren, maar het moet ook weer niet in één oogopslag geduid wezen. En het moet al helemaal geen poppenkast worden met 'Halloooh, ik ben Katrijn!'

Een pinguïn als rechtopstaand fietszadel en omgedraaide soeplepels als platvoeten plus citroenpers als hoofd - dat kan allicht weer wel.

Vorm en inhoud wandelen hand in hand. Het is, aldus Gérard Schiphorst, zoals Michelangelo zei: het beeld zit al in het steenblok, je moet het er alleen nog even uit halen.

Koplampen van een fiets kunnen er dreigend uitzien, maar zijn op eigen kracht nog niet 'helmig' genoeg om soldaten te verbeelden. Staan die koplampen op kegels, dan is er opeens een leger. En is vorm weer één met inhoud, weet Marije van der Sande: kegels zijn gemaakt om te vallen, net als soldaten.

In 'To have or not to have' staan een knijptang en een mollenklem elkaar aanhoudend naar het leven. Ze verschansen zich steeds grimmiger, graven zich letterlijk in, en bestormen elkaars burchten. Als de aanvallende knijptang uit de oliekannetjegeschutskoepel van het vijandelijke kamp met water wordt beschoten, is de cirkel weer rond. Gérard Schiphorst: ,,Kokende pek was voor ridders net zo levensgevaarlijk als water dat voor een roestvrezende knijptang is.“

In diezelfde geest maakt TAMTAMhet eigen geluidsdecor. Als de plaats van handeling een oerwoud is, komen daar geen typische oerwoudgeluiden bij. Schiphorst sleutelt net zolang met zijn personages tot hij zijn ongekende oerwoudklanken vindt.

Hij klopt, raspt, schuurt, tokkelt, slaat en trommelt op de gevonden en verwaarloosde objecten, neemt het geluid ondertussen op, en speelt de partituur tijdens de voorstelling vertraagd of achterstevoren af. Al dan niet begeleid door banjo, slidegitaar en metronoom.

Ook buitenshuis jut hij geluid. Tijdens een strandwandeling moest Marije wel doorlopen maar tevens haar mond houden, omdat Gérard het geknerp van brekende schelpen aan het opnemen was.

Er gebeurt veel in de voorstelling, en veel momenten zijn alweer voorbij voordat je er erg in had. In een ommezien is een slotgracht gegraven en met plantenspuit boordevol water geduid. De knijptang en mollenklem gaan elkaar op strijkijzers-te-paard te lijf, leveren een verbeten man-tot-mangevecht, en sneuvelen tegelijkertijd op z'n Hamlets.

Nooit geweten dat roestige muurankers koket en nuffig kunnen zijn, maar dat zijn ze in 'To have or not to have'. In onverschrokken paradepas komen ze als het oprukkende 'Macbeth'-woud door het zand aanzetten. Met recruut muuranker als nieuwsgierige kwispelaar er dralend achteraan.

De muziek geldt als partituur en, net als bij opera, en passant ook als aanwijzing voor entree of exit van de personages. Hoort Van der Sande het in de muziek gemonteerde koperen belletje, dan weet zij dat haar slatangkraai opmoet. ,,For whom de kraai bells.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden