Opinie

Roep om sterke leider is niet anti-democratisch

Gevangenbewaarders protesteren tegen de voorgenomen bezuinigingen op gevangenissen. Beeld Arie Kievit
Gevangenbewaarders protesteren tegen de voorgenomen bezuinigingen op gevangenissen.Beeld Arie Kievit

TOM VAN DER MEER   Dezelfde mensen die een sterke leider willen, roepen ook om meer democratie. Maar politici moeten de irritaties van boze burgers wel serieus nemen, vindt Tom van der Meer.

De Nederlandse burger is boos, zo viel afgelopen week in Trouw te lezen. De woede over de politiek zou zich onder meer uiten in de roep om 'een sterke leider die meteen over alles kan beslissen'. Het percentage kiezers dat een sterk leider wil is in deze studie opvallend hoog, maar het sentiment is niet nieuw.

Verschillende commentaren, zoals die in Trouw en de Volkskrant op zaterdag, worstelden met die oproep tot een sterke leider. Was dit een bedreiging voor de democratie? Is een sterk leider automatisch iemand die 'zonder al te veel democratisch geneuzel' besluiten neemt, zoals in het oorspronkelijke artikel te lezen was?

Nee. De roep om een sterk leider is niet anti-democratisch, en zo moeten we die ook niet opvatten. Dezelfde mensen die een sterk leider willen, roepen over het algemeen ook om meer democratie. De overgrote meerderheid van de bevolking is rotsvast overtuigd democraat. Wellicht boos, en wellicht terecht, maar niet anti-democratisch.

Er is geen tegenstelling tussen de wens voor zowel een sterke leider als meer democratische inspraak. De meeste burgers willen zich het liefst niet bemoeien met de politiek. Ze willen gewoon een sterke leider die doet wat 'het' volk wil. Tegelijkertijd willen ze veel democratische middelen - verkiezingen, referenda - om als het eens nodig is alsnog in te grijpen en leiders weg te sturen of te corrigeren. Het grootste deel van de tijd blijft de democratische invloed van burgers nagenoeg onzichtbaar. Maar als de politieke leider(s) onwillig of onmachtig zijn om 'de wil van het volk' uit te voeren, kunnen de democratische middelen snel en gericht worden ingezet: Amerikaanse politicologen bedachten hiervoor de term stealth democracy, naar de doeltreffende bommenwerper die onzichtbaar blijft voor de radar.

Achter het verlangen naar een sterke leider schuilt echter een opvatting over de hedendaagse democratie die het volk tegenover een politieke kaste plaatst. Het verlangen rust op het wat naïeve idee dat het volk het onderling eens is over wat de politiek zou moeten doen, maar dat politici verdeeld zijn en juiste oplossingen in de weg staan. Politici zouden simpelweg moeten uitvoeren wat 'wij-het-volk' vinden. De sterke leider en democratische middelen zijn dan vooral gezamenlijk een oplossing om die politieke kaste op te breken.

Fragmentatie
De roep om een sterke leider miskent echter een fundamenteel kenmerk van politiek: politiek is bedoeld om (op vreedzame wijze) een afweging tussen verschillende belangen in en opvattingen over de inrichting van de samenleving. 'Het volk' bestaat niet, althans niet als politiek eensgezinde groep. Kiezers verschillen oprecht in hun opvattingen over de samenleving. Dat zou toch de les moeten zijn van de verkiezingen van het afgelopen decennium, met sterk fluctuerende uitkomsten en fragmentatie van het partijstelsel.

Politici moeten de irritaties van de boze burger serieus nemen. Wantrouwen wordt inderdaad gevoed door een gebrek aan daadkracht. Maar Stealth Democracy is naïef en onhaalbaar. Toch zien we dat dit beeld zelfs door de premier wordt gevoed. Bij de H.J. Schoo-lezing was hij zowaar enthousiast over een gebrek aan visie over de inrichting van de Nederlandse samenleving. Politici moeten blijkbaar ook volgens Rutte kiezen wat goed is voor 'het volk'. Juist over de betekenis van dat 'goede' verschillen we ook in Nederland oprecht van mening. Wat het goede voor Rutte was, bleef onduidelijk.

De boze burger die roept om een sterk leider en de visieloze premier omarmen beiden hetzelfde idee: politici moeten daadkrachtig aan de slag om simpelweg uit te voeren wat 'wij-het-volk' zouden willen. Het is een onredelijke eis die vooral zal leiden tot frustratie.

Een langere versie verscheen als blog op Stuk Rood Vlees

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden