Rode Lijst van bedreigde planten aan herziening toe

Het gaat slecht met de natuur in Nederland. Dat wordt sterk weerspiegeld door de achteruitgang van onze wilde plantenwereld. Al bijna een eeuw geleden deed de botanicus W. Burck een voorstel aan de Nederlandsche Botanische Vereeniging ter bescherming van vijftig plantensoorten, waarvan er inmiddels zes zijn uitgestorven. Ter bescherming van tweeënvijftig plantensoorten werd pas in 1973 de Natuurbeschermingswet aangenomen. In 1991 werden daar nog dertien soorten, waaronder zeldzame muurplanten, aan toegevoegd. Sinds 1997 telt de wet 93 beschermde plantensoorten.

Veel plantenkenners vonden dat de Natuurbeschermingswet niet ver genoeg ging. Veel meer planten zouden beschermd moeten worden. Zij stelden in 1990 een Rode Lijst op van 541 planten die in ons land in hun voortbestaan werden bedreigd. Vijfenvijftig daarvan moesten toen al als uitgestorven worden beschouwd. Zij waren ondergebracht in categorie 0, de verdwenen soorten. De rest vond een plaats in de overige vier categorieën: zeer sterk bedreigde, sterk bedreigde, bedreigde en potentieel bedreigde soorten.

Je zou verwachten dat de wettelijk beschermde soorten alle op de Rode Lijst zouden voorkomen. Toch was dat niet het geval met groensteel, koningsvaren, tongvaren, bastaard-, kleine en ronde zonnedauw, klokjesgentiaan, wilde kievitsbloem, gewone en knikkende vogelmelk, daslook, waterdrieblad, slanke sleutelbloem, gele helmbloem, zinkviooltje, aardaker, grote kaardebol, zwanebloem, akker-, gras-, berg-, weide- en breed klokje en kleine maagdenpalm. Andersom zijn ook maar een paar soorten die op de Rode Lijst 1990 stonden, wettelijk beschermd.

Ander doel

Dat lijkt vreemder dan het is. De Natuurbeschermingswet dient een ander doel dan de Rode Lijst. De in de wet aangewezen soorten mogen niet worden geplukt, afgesneden of uitgegraven. Je mag ze alleen bezitten of verkopen als ze in tuinen of kwekerijen zijn gekweekt. Een discutabel criterium, want hoe bewijs je het tegendeel?

Zeldzame soorten die geen sierwaarde hebben, zijn niet in de wet opgenomen. Daarentegen, om de handhaving van de wet te vergemakkelijken, wel alle soorten klokjes, waaronder het op zandgronden algemeen voorkomende en onbedreigde grasklokje.

Welk nut heeft dan de Rode Lijst naast de Natuurbeschermingswet? Wat kun je er in de praktijk mee? Als je als natuurbeschermer of natuurbeheerder het botanisch belang van een bedreigd gebied duidelijk wilt maken, biedt de Rode Lijst die mogelijkheid. Het aantal rodelijstsoorten dat bij inventarisatie werd aangetroffen, is dan een maatstaf voor de noodzaak van behoud en bescherming. Temeer omdat het aantal zeldzame plantensoorten niet op zichzelf staat: je mag aannemen dat in dat bedreigde gebied evenredig veel bedreigde paddestoelen en zeldzame dieren leven.

Voorlopig

De lijst van 1990 was bedoeld als een voorlopige eerste Rode Lijst. Tien jaar lang hebben floristen de lijst kunnen beoordelen op betrouwbaarheid van de achterliggende gegevens. Dank zij het inventarisatiewerk van duizenden vrijwilligers, verenigd in de Stichting Floristisch Onderzoek Nederland (FLORON), weten we nu veel meer over de situatie van de wilde flora. En die is, zoals te verwachten was, niet rooskleurig. Na tien jaar is de Rode Lijst aan herziening toe.

Zojuist is een basisrapport verschenen met voorstellen voor een nieuwe Rode Lijst*. Een flink aantal soorten is van de lijst afgevoerd, wat je als positief kunt opvatten. Zo komt de rietorchis niet meer op de lijst voor, omdat dat tegenwoordig een van de meest algemene wilde orchideeën is, niet alleen in natuurreservaten, maar ook bij duizenden voorkomend in bermen van de grote verkeerswegen. Het wisselvallige voorkomen van de riet orchis is eigen aan pioniersoorten. Bedreigd in haar voortbestaan is de soort zeker niet.

Wel staat de rietorchis vermeld in de Natuurbeschermingswet, die ook aan herziening toe is. Een paar weken geleden merkte ik al op dat ik nooit begrepen heb waarom de zwanebloem wettelijk beschermd is. Blijkbaar uit vrees dat vijverbezitters de plant zouden roven uit de vrije natuur, want op de Rode Lijst heeft ze nooit gestaan.

Overvloedig

Veel planten bleken de laatste tien jaar algemener te zijn dan voordien werd aangenomen. Dat geldt bijvoorbeeld voor stinkende ballote, groot warkruid, tweestijlige meidoorn, witte waterkers en duizendknoopfonteinkruid. Ook echt en fraai duizendguldenkruid hoeven niet op de lijst: talrijk zijn de plekken, vooral bij zich uitbreidende steden, waar de planten overvloedig worden gevonden. Het vroeger zeldzame ijzerhard, dat slecht tegen een kil klimaat kan, heeft onderdak gevonden in de steden, waar het altijd iets warmer is dan erbuiten. De wilde marjolein kan zich hebben verbreid via heemtuinen en dat zal met meer voorheen zeldzame planten het geval zijn. En zelf weet ik al aardig wat plekken waar het vol staat met het zeldzame hartgespan.

Toch is er weinig reden voor optimisme. Ook soorten die al zo lang uit ons land zijn verdwenen dat we niet meer mogen hopen op terugkeer, zijn niet meer in het voorstel opgenomen. Daarom zijn schijnbaar minder nieuwe plantensoorten dan het aantal afgevoerde geadviseerd voor plaatsing op de Rode Lijst. Daar zijn soorten bij die sinds kort in ons land worden aangetroffen, zoals de groensteel en de lansvaren. Maar ook planten die nu nog niet zeldzaam zijn, zoals zeeweegbree, bleekgele hennepnetel, kruipbrem, kamgras, dubbelloof, korenbloem, stijve ogentroost, kattedoorn en wateraardbei.

Ik herinner me uit mijn jonge jaren hoeveel moeite het kostte de roeiboot door de krabbescheervelden in de Pruilhoek van de polder Botshol te trekken. Krabbescheer verdwijnt door de slechte waterkwaliteit. Er zijn nog maar een paar plekken in ons land te vinden, waar de aan krabbescheer gebonden en wereldwijd bedreigde groene glazenmaker haar eitjes kan afzetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden