Robots die de filosoof verdringen

Moderne wetenschappers, geïnspireerd door het bijbelboek 'Openbaring', verkondigen een spoedige apocalyps. 'Techno-nerds' voeren het hoogste woord in de culturele bijlagen van toonaangevende bladen. Het lijkt gedaan met de maatschappij-kritische analyse.

De dagen der mensheid zijn geteld. Nog maar 30 jaar en intelligente robots grijpen de macht. In de evolutionaire wedloop tussen mens en machine zal de mens het onderspit delven en plaats moeten maken voor een nieuwe 'hogere soort'. Het klinkt als het klassieke scenario van de Hollywoodfilm. Toch maken Duitsers, Amerikanen en Engelsen zich zorgen over 'een naderende technocalyps'.

Twee jaar geleden verscheen het boek 'Binnen het brein van de machine' van Kevin Warwick, van de afdeling cybernetica aan de Reading Universiteit in Londen. Hij schrijft dat de mens over 50 jaar als slaaf voor machines zal werken. ,,Opstand komt nooit meer voor, omdat na de geboorte het daarvoor verantwoordelijke stukje hersenen operatief is weggehaald.''

In Netwerk herhaalde de professor onlangs deze angstaanjagende kijk op de toekomst. Naar zijn mening zit er maar één ding op: de mens moet zelf gedeeltelijk robot (cyborg) worden. Warwick zette al de eerste stap door een chip in zijn arm te implanteren. Deuren openden zich automatisch en het licht ging spontaan branden als de de professor zijn kantoor binnenliep. Zijn nieuwste plan is een computer rechtstreeks aan te sluiten op zijn hersenen, zodat hij die met gedachten kan sturen. Omgekeerd zorgt de computer ervoor dat hij zijn hand beweegt. Als dit experiment slaagt en de professor één kan worden met een computer, krijgt ook zijn vrouw zo'n implantaat. Onder het motto if you can't beat them, join them hoopt hij de machtswellustige robots over 50 jaar nog de baas te kunnen.

Zijn doemgedachten hebben niet tot algehele paniek geleid. Maar nu bloedserieuze bladen in Duitsland uitgebreid aandacht besteden aan vergelijkbare visies, worden de onlustgevoelens toch sterker. Sciencefiction en horror zijn niet de genres die je verwacht op de pagina's van het in intellectuele kring goed bekendstaande Feuilleton van de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ). Tot voor kort stond deze bijlage garant voor degelijke maatschappijkritiek. Maar chef Frank Schirmacher vindt dat historici, schrijvers en filosofen plaats moeten maken voor een nieuw soort criticus: de wetenschapper. ,,De huidige natuurwetenschappen'', legde Schirmacher uit in Der Spiegel, ,,zijn spannender dan veel romans of films.'' Hij hoopt dan ook dat Duitse denkers en essayisten hun aandacht gaan richten op de technologische toekomst.

Een voorbeeld van wat Schirmacher bedoelt, uit het FAZ-Feuilleton, begin juni: 'Waarom de toekomst ons niet langer nodig heeft', luidde de kop boven het artikel van de Amerikaanse wetenschapper Bill Joy. De technieken van de 21ste eeuw -robotologie, genetische manipulatie en nanotechnologie- zullen de mens tot een bedreigde soort maken, stelt hij. Dat was wel even schrikken voor de intellectuele lezer van de FAZ. Bill Joy is mede-

oprichter van Sun Microsystems. Zo iemand, neem je al snel aan, weet natuurlijk alles van de nieuwste technologische ontwikkelingen. Want wie weet nu wat nano-technologie precies inhoudt - piepkleine machines die met moleculen kunnen knutselen? De bedenker van de term stelde zich een toekomst voor, waarin miljoenen van deze machientjes op het hoofd zitten. Als je haar te lang wordt, communiceren ze met elkaar en knippen het haar molecuul voor molecuul af.

Binnen dertig jaar, zegt Joy, zijn deze -en andere- technologieën zeer krachtig en kunnen artificieel intelligente wezens zichzelf voortplanten. Omdat deze 'robots' beter in staat zullen zijn beslissingen te nemen in complexe situaties zullen zij ons uit de evolutie verdringen.

Joy pleit voor meer bezinning bij wetenschappers. Koste wat het kost moet een situatie voorkomen worden, zoals bij de ontwikkeling van de atoombom, die ondanks de bekende risico's pijlsnel werd gebruikt. Hij smeekt zijn collega's voorzichtig om te gaan met dodelijke en oncontroleerbare technologieën.

,,De gedachte dat superintelligente computers het van de mens gaan overnemen is zo oud als de weg naar Rome'', reageert professor theoretische informatica P. Vitanyi, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. Hij ziet de machtsovername niet zo snel geschieden. ,,Computers kunnen weliswaar goed rekenen en schaken, maar zoiets als voetballen kunnen ze nog helemaal niet. Als je kijkt naar de staat van de wetenschap zie je vooral hoeveel we nog niet weten. Van de menselijke hersenen is bijvoorbeeld nog bijna niets bekend.''

Rein de Wilde, hoogleraar wijsbegeerte in Maastricht, is evenmin onder de indruk van de sciencefiction-verhalen. ,,Deze komen van mensen die populariseren en een nieuwe agenda maken om sponsors aan te trekken. Daarom zeggen ze dat het verouderingsproces in de toekomst kan worden gestopt of dat je de geest binnenkort kunt downloaden op een computer. Wat mij opviel aan dat verhaal van die Joy was dat het op een bekeringsverhaal leek. Hier sprak iemand die eerst zelf geloofde dat het paradijs op aarde uitbreekt als je eenmaal de dood kunt overwinnen, maar toen opeens niet meer kon slapen van de consequenties van deze gedroomde toekomst.''

Jozef Keulartz, filosoof aan de Universiteit Wageningen, wijst op al die wetenschappers, filosofen en ambtenaren die al jaren bezig zijn een ethische agenda op te stellen over wat wel en wat niet mag in bijvoorbeeld de genetische manipulatie. Waar hij zich wel zorgen over maakt is 'de utopische drang bij wetenschappers en de religieuze boven- en ondertonen die in hun woorden te beluisteren zijn'.

Die Welt van 28 juni besteedde aandacht aan deze zogenaamde 'techno-theologie'. ,,Christelijke oermotieven worden vermengd met wetenschappelijk gewaagde speculaties. De technologie is de laatste utopie, waar men nog van gelooft dat deze onze diepste wensen kan verwerkelijken.''

Een toekomst waarin men 'eeuwig kan leven' en waarin 'alles heel anders wordt dan nu', spreekt ongetwijfeld een groot publiek aan, maar dat toonaangevende cultuurbijlagen politiek, cultuur en kunst dood verklaren en al hun hoop richten op de visioenen van wetenschappers over een zalige, dan wel rampzalige toekomst, bestempelen deze critici als 'regelrechte onzin'.

De filosoof Willem van Reijen (RU Utrecht) vindt dat de FAZ onder Schirmacher een verkeerde koers is ingeslagen. ,,Nu de cultuur niet langer alle problemen van deze tijd kan oplossen, hoopt men op technologische wonderen, maar de technologie biedt al helemaal geen oplossing. Het is niet meer van deze tijd te denken dat een klein groepje filosofen alle antwoorden heeft voor iedereen. De behoefte aan simpele antwoorden blijkt echter moeilijk uit te roeien. ''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden