Rob de Wijk / ’Perfecte’ aanslag op Samarra.

Begin 2004 werd in Irak een koerier van Al-Kaida opgepakt. Op de harde schijf van zijn computer troffen de Amerikanen een 17 pagina’s tellende brief aan, mogelijk geschreven door de grootste terrorist van het Midden-Oosten, Aboe Musab al-Zarkawi. De brief zou zijn gericht aan de leiding van Al-Kaida in Afghanistan.

Al-Zarkawi beklaagde zich over de Amerikanen die hun strijd tegen de opstandelingen maar niet opgaven. Ook hekelde hij de slechte samenwerking tussen de Iraakse opstandelingen en hun buitenlandse collega’s. De strijd tegen de Amerikanen is een race tegen de klok, want als het bestuur eenmaal aan de Irakezen is overgedragen, vermindert de animo voor een opstand tegen de eigen regering, vreesde de auteur. De remedie was simpel: opvoeren van de strijd tegen de Amerikanen en het ontketenen van een burgeroorlog. Omdat de sjiieten de sleutel tot verandering zijn, moest een sektarische oorlog tegen de soennieten worden uitgelokt. Maar ondanks aanhoudende aanslagen op Amerikaanse en Iraakse veiligheidstroepen en burgers, en talloze gijzelingen van westerlingen was dat doel nog steeds niet bereikt. Tijd voor aanpassing van de strategie.

Die kwam vorige week, toen een belangrijk sjiitisch heiligdom in Samarra werd opgeblazen. Dat had effect, want het sektarische geweld explodeerde. En eindelijk dreigde een burgeroorlog. Zou het toeval zijn dat juist nu de strategie werd verlegd? Ik denk van niet. In de brief maakte de vermoedelijke auteur, Al-Zarkawi, zich zorgen over het aanstaande zelfbestuur. Die zorg bleek voorbarig, want de Iraakse politici hebben al die tijd geen orde op zaken kunnen stellen. De afgelopen maanden is vooral gesteggeld over de vorming van een regering. De coalitievorming is verzand in de vele tegenstrijdige eisen van rivaliserende etnische en religieuze groepen.

Daardoorheen speelt de Amerikaanse eis van een nationale regering. Deze eis betekent dat zowel de soennieten als de fundamentalistische sjiitische Verenigde Iraakse Alliantie een plek moeten krijgen. Maar de soennieten verwerpen het federale karakter van de Grondwet, terwijl de sjiieten de aansluiting van het olierijke Kirkoek bij Koerdistan niet zien zitten en de Alliantie onder geen beding haar dominante positie wil kwijtraken. Zij hebben 128 van de 275 parlementszetels en claimen de belangrijke kabinetsposten defensie en binnenlandse zaken.

De opkomst van een oude bekende, de radicale geestelijke Moktada al-Sadr, maakt de zaak nog ingewikkelder. Hij beschikt niet alleen over een legertje, maar ook over 30 zetels binnen de Alliantie. In tegenstelling tot de meeste sjiieten is hij tegen de Grondwet en daarom tegen een regering die akkoord gaat met een federaal Irak. Sadr zat in 2004 achter een opstand tegen de Amerikanen in de sloppenwijken van Bagdad en heeft zich na Samarra opgeworpen als beschermer van sjiitische én soennitische heilige plaatsen. Dat is slim, want dat kan zijn machtspositie versterken.

De kans op inschikkelijkheid is sinds de aanslag op Samarra wel erg klein geworden. Dat plaatst de Amerikanen voor een bijna onoplosbaar probleem. Bovendien kunnen de Amerikanen pas vertrekken als de Irakezen voor hun eigen veiligheid zorgen. Degenen achter de aanslagen in Samarra geven blijk van een goed strategisch inzicht. De timing is perfect: het politieke proces is verstoord, Sadr is een ontregelende factor van formaat, een burgeroorlog dreigt en de Amerikanen staan met de handen in het haar. Ik ben benieuwd of president Bush bij zijn stelling blijft dat dit de prijs van vrijheid en democratie is.

Dit is de eerste column van Rob de Wijk, onze nieuwe columnist op vrijdag. De Wijk is directeur van het Clingendael Centrum voor Strategische Studies, hoofd van het veiligheidprogramma van Clingendael, hoogleraar strategische studies (Universiteit Leiden) en Internationale Betrekkingen aan de KMA in Breda.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden