Rituelen om los te laten

Na een begrafenis of crematie is de pijn van het verlies niet in één keer over. Rituelen helpen om een overledene geleidelijk los te laten. De laatste jaren ontstaan steeds meer van die herdenkingsrituelen buiten de kerk om.

Voor rooms-katholieken is Allerzielen vanouds de dag bij uitstek om de overledenen te herdenken. Draaide het vroeger vooral om het zielenheil van de overledene, vandaag de dag zijn eerbetoon, herinnering en rouwverwerking belangrijker.

Het herdenken van overledenen had bij protestanten lange tijd een minder prominente plaats dan bij katholieken. Lang was het gewoonte om in de dienst van oudejaarsavond de namen op te lezen van gemeenteleden die waren overleden. Maar de laatste jaren worden in steeds meer protestantse kerken de overledenen herdacht op de ’Eeuwigheidszondag’, die vrijwel altijd in de tweede helft van november valt.

Mensen die niet of niet meer naar de kerk gaan hebben weinig boodschap aan deze kerkelijke hoogtijdagen. Maar hun behoefte om te herdenken is er niet minder om.

Door de geschiedenis heen hebben mensen steeds rondom de dood sterke behoefte gehad aan een ritueel. Dat is de afgelopen decennia niet veranderd. In de hausse aan nieuwe rituelen die vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw zichtbaar werd – vooral buiten de kerk om – zijn rituelen rondom de dood het duidelijkst. Bij uitvaart, begrafenis en crematie zijn veel eigentijdse vormen gevonden die beantwoorden aan de behoefte om een afscheid persoonlijk en uniek te maken.

Ook voor de tijd na het overlijden zijn nieuwe rituelen ontstaan, symbolische handelingen die helpen om de overledene emotioneel los te laten en hem of haar tegelijk in de herinnering vast te houden.

Herdenkingsrituelen geven vorm aan vaak vage en dubbele gevoelens: de geliefde wordt gemist maar de nabestaande wil en moet verder. Een ritueel is daarnaast voor velen een goede aanleiding om een overledene weer eens ter sprake te brengen. Hij of zij mag weer even ’bestaan’, genoemd worden.

Kunstenares Ida van der Lee organiseerde in 2005 in Amsterdam de manifestatie Allerzielen Allicht rondom begraafplaats De Nieuwe Ooster.

Dit najaar organiseert ze samen met andere kunstenaars tussen half oktober en begin november herdenkingsbijeenkomsten op vijf verschillende begraafplaatsen in Noord-Holland onder de titel Allerzielen Alom. „Mensen hebben de behoefte om de doden te herdenken maar de overledenen krijgen bijna geen plek in onze samenleving”, zegt de kunstenares. „De kerk heeft inmiddels wel vrijere vormen dan vroeger voor het herdenken van de doden maar veel mensen hebben geen aansluiting bij de kerk. Daardoor wordt veel rouw in eenzaamheid verwerkt.”

Sommige mensen die deelnamen aan de herdenkingsavond van 2005 kenden de traditionele Allerzielenviering uit hun jeugd. Zij zagen Allerzielen Allicht als een goede gelegenheid om een oude traditie nieuw leven in te blazen. Maar er waren ook velen zonder die religieuze achtergrond. „Religie was eigenlijk geen item voor de meesten”, zegt Ida van der Lee. „Ze kwamen voor de rituelen. Daar hadden ze behoefte aan.”

Een ander relatief nieuw herdenkingsritueel, speciaal voor mensen die aan kanker zijn overleden, wordt georganiseerd door KWF Kankerbestrijding. Ieder jaar in november komen zo’n zevenduizend mensen naar de Bomen-voor-het-Levendag in de buurt van Dronten. Dat is ook meteen het maximum aantal dat aan de herdenkingsdag kan meedoen. Er mogen niet meer dan vijf nabestaanden per overledene komen. Voor iedere overledene wordt een boom geplant en zijn of haar naam wordt op een glasplaat bijgeschreven.

Het planten van een boom is een handeling die het leven symboliseert. De boom groeit, biedt beschutting, sterft af en geeft daarmee het leven door.

Nabestaanden van kankerpatiënten vinden troost in het planten van een boom. Het bos wordt voor velen een pelgrimageplaats waarnaar ze regelmatig terugkeren, vooral als er geen andere plaats (in de buurt) is waar nabestaanden heen kunnen. Op de website van KWF Kankerbestrijding vertelt een van hen: „Onze overleden broer woonde in Canada. Nu hebben we hier toch een plek van hem waar we naar toe kunnen.”

Het is eigenlijk niet de bedoeling dat een boom het privémonument voor één overledene wordt. Het bos als geheel moet het leven symboliseren.

De Bomen-voor-het-Levendag is daarmee een minder individueel ritueel dan veel andere (herdenkings)rituelen die de laatste jaren zijn ontstaan. Niet iedereen heeft daar vrede mee. Het komt regelmatig voor dat nabestaanden hun ’eigen’ boom herkenbaar maken om die later te kunnen terugvinden. De een doet dat met een rood lint, de ander met een bordje, een derde zelfs met een hekje. Het is ieder jaar een dilemma, vertelt een medewerker van KWF: weghalen of niet? ’Het voelt soms bijna als grafschennis. Maar als het de groei van de takken hindert, of de groei van andere bomen eromheen, haalt de boswachter het weg.’

In de nieuwe herdenkingsrituelen van de afgelopen decennia is duidelijke invloed te zien van (relatief) nieuwe technische mogelijkheden. Zo zorgde de Evangelische Omroep dit voorjaar met de serie ’Mijn laatste woorden’ ervoor dat de overledene voor het eerst zelf een actieve rol kreeg in een herdenkingsritueel. In het programma werd de laatste levensfase in beeld gebracht van vier mensen die terminaal ziek waren. De zieke las ergens in die opnametijd, op een moment dat het lichamelijk nog goed mogelijk was, een afscheidsbrief voor aan vrienden en familieleden. Een half jaar na het overlijden keerde de cameraploeg terug naar de nabestaanden om te filmen hoe zij – voor het eerst – naar de ’laatste’ woorden van hun dierbare keken.

Een videoboodschap voor ná het overlijden draagt de belangrijkste kenmerken van een modern rouw- of herdenkingsritueel: de emoties van degene die gaat overlijden én van de nabestaanden komen duidelijk aan de oppervlakte en het is een uiterst persoonlijk ritueel. Vanwege dat laatste waren veel tv-kijkers niet alleen duidelijk gefascineerd door dit ongewone postume afscheid, maar voelden sommigen zich ook voyeurs: dit was te privé om naar te kijken. Op de website van de EO kwamen echter vooral positieve reacties: bewondering voor de kracht van de overledene en steunbetuigingen aan de nabestaanden.

Behalve de tv heeft ook internet nieuwe vormen van herdenken gestimuleerd. De KRO opende een website (www.digitaalaltaar.kro.nl) waarop mensen hun eigen ’altaar’ – al dan niet voor een overledene – in elkaar kunnen zetten. Op andere sites, zoals www.evp-voices.com, kunnen nabestaanden digitale kaarsen branden. Desgewenst ook voor een overleden huisdier, een mogelijkheid waarvan veel gebruik wordt gemaakt.

Een voormalig baasje schrijft: „Bedankt dat juist jij ons lieve, aparte, ondeugende, ontroerende, enthousiaste, schattige, mooie, eigenzinnige, prachtige konijn mocht zijn. De warmte en het licht van dit kaarsje ... is wat jij ons gaf. Geef je daar je warmte en licht ook door aan de andere dieren die bij ons woonden? En aan de dieren die het daar extra nodig hebben? Uit het oog maar zeker nooit uit onze hartjes. Jouw ’mensenvrienden’.”

Berber Bijma: ’Herinnering aan alle zielen. Nieuwe rituelen om de doden te herdenken’ van Berber Bijma, Meinema, ISBN 989021141657, euro14,90.

Dit artikel is samengesteld uit passages uit Bijma’s boek, dat gisteren is verschenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden