Ritalin: koffie of cocaïne?

Wat doet de ADHD-pil ritalin met een mens? Denker des Vaderlands René Gude probeerde het uit. 'De buitenwereld bepaalt nu waarop ik mijn concentratie moet richten.'

Ik was flink onder invloed." René Gude, Denker des Vaderlands, zit in een chic hotel aan het Amsterdamse IJ bij te komen van een experiment dat hij afgelopen 24 uur heeft ondernomen. Samen met presentator Arie Boomsma, schrijver Daan Heerma van Voss en zijn zoon Tibo slikte hij twee keer 25 milligram ritalin.

Ritalin (methylfenidaat) is een geneesmiddel dat vooral wordt voorgeschreven aan kinderen en adolescenten met ADHD. Als de kinderen juist zijn gediagnosticeerd zou het middel bij 70 procent van hen een positief effect hebben op concentratie, hyperactiviteit, impulsiviteit en agressiviteit. Gevolg van deze indrukwekkende resultaten is de enorme stijging van het gebruik. In Nederland werden in het jaar 2000 voor methylfenidaat 178.000 recepten afgegeven. In 2005 was dat aantal gestegen tot ongeveer 350.000 en in 2010 werd het 980.000 maal voorgeschreven.

Is dit de ultieme pil, waardoor we ons eindelijk goed kunnen concentreren? Is het koffie in het kwadraat of is het eerder cocaïne, en moeten we het middel echt als een drug blijven beschouwen? Dergelijke vragen, en natuurlijk ook nieuwsgierigheid, deden de Denker besluiten dit experiment te ondernemen.

"Ik ben een chaoot", zegt Gude. "Ik ben ontzettend verstrooid. De middeleeuwse filosoof Thomas van Aquino noemde dit afdwalen van de geest evagatio mentis. Hij had een trainingsprogramma ontwikkeld om dit afdwalen te voorkomen. Het zou toch prachtig zijn als wij hiervoor een chemisch middel hebben dat instant werkt, dat bespaart heel wat inspanning."

Geen onschuldig pilletje
Gebruik van ritalin voor doeleinden waarvoor het niet is geregistreerd is strafbaar volgens de Opiumwet. Hoe Gude zonder recept aan het middel kwam? "Daar kan ik niets over zeggen", antwoordt hij. Maandagochtend begonnen de vier met hun experiment, 's middags om 15.30 uur namen ze een tweede pil. De deelnemers hadden zich verschillende doelen gesteld. Zo nam Gude zich voor aan een filosofisch essay te werken, en hoopte Arie Boomsma een aantal bundels poëzie te kunnen lezen.

Het middel werkte - daar zijn Boomsma en Gude het over eens. Boomsma: "Ritalin is geen onschuldig pilletje dat je concentratie een klein beetje helpt verhogen. Het deed mij denken aan de experimenten die ik vroeger met drugs heb ondernomen. Wij hebben een dosis genomen die gewoonlijk aan kinderen en pubers wordt voorgeschreven. Ik kan niet beoordelen hoe het werkt bij iemand met ADHD, maar bij ons was de werking indrukwekkend. En dan zijn wij nog volwassenen."

Hoewel Boomsma een getraind poëzielezer is, kost het hem altijd moeite zijn aandacht bij een nieuwe bundel te houden. "Mijn smartphone, televisie - elke gelegenheid om me te laten afleiden grijp ik aan. Nu niet. Natuurlijk, aanvankelijk spraken we veel over wat het middel met ons deed, wat we voelden, maar daarna heb ik heel geconcentreerd zitten lezen: de nieuwe bundels van Alfred Schaffer en Miriam van Hee, maar ook een oude bundel van Lucebert - ik heb ze afgelopen uren uitgelezen."

Ook Gude was onder de indruk van de werking van de pil. Toch heeft hij zijn essay niet kunnen afmaken. "Ik richtte me vooral op het effect van de ritalin op mijn concentratie, en heb me afgevraagd wat het verschil is met de manier waarop je gewoonlijk waarneemt."

"Hoe neem je gewoonlijk waar? Omdat iets uit de buitenwereld zich aandient, verhoog je je aandacht; je begint allerlei stofjes aan te maken en bent vervolgens in staat datgene wat zich heeft aangediend adequaat te verwerken.

"Bij ritalin, zo is mijn indruk, gaat het andersom. Niet een impuls uit de buitenwereld zorgt voor verhoogde concentratie, maar een pil. Die concentratie richt je vervolgens op - ja op wat? Als kinderen met concentratiestoornissen ritalin slikken om zich te kunnen storten op rekenopgaven, zullen ze bij dit middel zeker baat hebben. Maar het is wel de buitenwereld die bepaalt waarop zij hun concentratie moeten richten. Het doet me denken aan een onderscheid dat de socioloog Max Weber maakte om het verschil tussen moderne en premoderne mensen te beschrijven. Vroeger hadden dingen in zichzelf waarde: ze werden gezien als doel op zichzelf. Dat noemt Weber 'substantiële rationaliteit'. Moderne mensen zien in alles een middel om een doel te bereiken. Dat is 'instrumentele rationaliteit'.

Doelen van buitenaf
Weber noemt als voorbeeld religie. Volgens Weber was religie in de voor-moderne periode bij uitstek uitdrukking van substantiële rationaliteit: de relatie met God is een doel in zichzelf. In de moderne tijd wordt religie instrumenteel ingezet: mensen die tegenwoordig mediteren, doen dat vaak om rustiger te worden, om hun werk beter te kunnen doen. Ritalin is bij uitstek een voorbeeld dat past bij deze instrumentele rationaliteit. Je neemt het met als doel verhoogde concentratie bij het maken van een rekenopgave. Voor deze instrumentele rationaliteit is het middel geschikt. Intuïtief ben ik wel huiverig als het nodig is mensen doelen van buitenaf op te leggen."

"Ik ben ook dubbel", zegt Boomsma. "Ik ken mensen die dankzij het middel het gymnasiumdiploma konden halen, waar ze anders nooit in geslaagd zouden zijn. Aan de andere kant ben ik huiverig voor een prestatiemaatschappij, waarin we iedereen de kant van een gymnasium willen opduwen, desnoods met behulp van middelen als ritalin."

Moet het middel dan aan banden worden gelegd? Boomsma: "Ik was verbaasd door de heftige reacties die we kregen toen via de site van De Telegraaf bekend werd dat wij dit experiment aan het doen waren. Alleen al vraagtekens zetten bij dit middel wekt een enorme woede op. Dat geeft wel aan hoe belangrijk het middel in onze samenleving geworden is."

Hoewel Gude en Boomsma zeggen dat je het middel eigenlijk een maand zou moeten nemen om gefundeerde uitspraken te kunnen doen over de bijwerkingen en gevaren, zijn ze het er allebei over eens dat het middel een geneesmiddel moet blijven, alleen voorgeschreven na een uitvoerige diagnose.

"Het gebruik van ritalin", vult Gude aan, "is de laatste jaren explosief toegenomen. Ritalin is bijna een normaal onderdeel van de samenleving geworden. Nu ik weet hoe het werkt, lijkt me dat niet juist."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden