Profiel

Riskante gok breekt Robert Mugabe ineens lelijk op

Robert Mugabe in 1979 en 2017 Beeld ANP/Trouw

President Robert Mugabe wist 37 jaar lang aan de macht te blijven in Zimbabwe. Soms via politiek instinct, vaker met geweld en intimidatie. Hoogbejaard werd hij dan toch kwetsbaar. Een reconstructie.

Een held was Robert Mugabe begin jaren tachtig. Niet alleen in Zimbabwe, maar wereldwijd. Hij had het racistische regime van Ian Smith ten val gebracht. Hij was een belangrijke pion in de antiapartheidsstrijd van buurland Zuid-Afrika. Hij sloeg een gematigde toon aan tegen zijn vroegere witte onderdrukkers, die hem van 1964 tot 1974 opsloten en hem niet eens verlof gaven om de begrafenis van zijn zoon bij te wonen. Hij investeerde fors in onderwijs. Zimbabwe was de graanschuur van Afrika. Het land was hét succesverhaal van het continent.

Er was alleen één probleem, een eigenschap van Mugabe die bijna iedereen over het hoofd zag, of over het hoofd wilde zien in de jubelstemming van die tijd: de leider van Zimbabwe hield niet van tegenspraak en politieke tegenstanders. Hij zette graag alles en iedereen tegen elkaar op, maar strafte degene die het tegen hem opnam ongenadig hard. Daarbij kreeg hij telkens de hulp van zijn leger, grotendeels ontstaan uit de guerrillabewegingen die vochten tegen het Smith-regime, en feitelijk volledig waren versmolten met Mugabe’s regeringspartij Zanu-PF.

Dat leger heeft Mugabe nu juist hard laten vallen. Deze week pleegde het, onder leiding van generaal Constantine Chiwenga, een coup die alleen door de militairen zelf geen coup wordt genoemd. Soldaten plaatsten Mugabe onder huisarrest en arresteerden een behoorlijk aantal ministers. De ontwikkeling leek als een volstrekte verrassing te komen. Want wie ging er inmiddels niet van uit dat de 93-jarige Mugabe in het presidentiële harnas zou sterven? Hij had zelf al aangekondigd bij de verkiezingen volgend jaar weer voor een nieuwe termijn te gaan. Tegen het einde daarvan zou hij 99 jaar zijn.

Toch zijn de ontwikkelingen in feite minder onverwacht. Mugabe ging, in te grote haast om zijn vrouw naar voren te schuiven als zijn presidentiële opvolger, voorbij aan het leger. Precies dat had hij nog nooit eerder gedaan. En het bleek een cruciale fout. Want zoals bijna elke weinig democratische leider – Mugabe fraudeerde aantoonbaar bij verkiezingen – leunde zijn macht op de loyaliteit van zijn veiligheidsdiensten. Als soldaten niet meer voor je willen intimideren en moorden, ben je als dictator al snel min of meer vogelvrij.

De eerste zwarte president van Zimbabwe 

Hoe onverdraagzaam, militaristisch en gewelddadig Mugabe en het leger opereerde, had de wereld al in 1983 en 1984 kunnen zien, indien die toen iets beter had opgelet. Mugabe had met Zanu-PF de verkiezingen van 1980 gewonnen en was de eerste zwarte president van het land, maar kon het alsnog slecht verkroppen dat er ook oppositie bestond. Oppositiepartij Zapu was gelieerd aan de Ndebele in het zuiden van het land en stond daarmee tegenover de Shona van Zanu-PF. Mugabe en zijn legertop besloten tot operatie Gukurahundi, een moordpartij waarbij zo’n 20.000 Ndebele omkwamen. Zapu gaf zich uiteindelijk gewonnen en ging op in de regeringspartij. Mugabe had een eenpartijstaat gecreëerd.

Mugabe kon vervolgens eind jaren tachtig en begin jaren negentig volop schitteren. De wereld zag hem als een van de grote Afrikaanse leiders. Zelf richtte hij zich op manipuleren van de machtverhoudingen binnen zijn regeringspartij. Hij zaaide voortdurend verdeeldheid binnen dat machtsorgaan, waardoor de strijdende kampen telkens maar weer bij zijn leiderschap uitkwamen als compromis. Mugabe stootte vrienden handig af zodra ze te machtig werden en sloot ze daarna vaak weer in de armen als hij ze nodig had.

Mnangagwa: van vertrouweling tot verschoppeling 

Een van de politici die dit aantrekken en afstoten aan den lijve heeft ondervonden is Emmerson Mnangagwa. Hij speelde een belangrijke rol speelde bij Gukurahundi en werd daarvoor met belangrijke posities beloond. In 2004 raakte hij echter kort uit de gratie. Als brein achter de gewelddadige verkiezingscampagne van Mugabe in 2008, rees zijn ster vervolgens weer. Hij werd in 2014 zelfs vicepresident nadat Mugabe de te populair wordende Joice Mujuru ontsloeg en uit de partij zette. Begin deze maand trof Mnangagwa plots datzelfde lot.

Mnangagwa’s banden binnen het leger bleken echter sterker dan die van Mujuru. Zijn ontslag was daardoor een gevaarlijke gok van Mugabe. De druk van zijn vrouw Grace en de zogenaamde G40-groep binnen Zanu-PF moet enorm zijn geweest om de president tot zo’n riskant besluit te verleiden en zich in het G40-kamp te scharen. Voelde de G40 (Generatie 40) – die overwegend bestaat uit de jongere garde met weinig invloed in het leger – dat zij de machtsstrijd binnen de regeringspartij aan het verliezen was? In dat geval leek een noodgreep misschien het enige wat restte: een vlucht naar voren, aanval als beste verdediging. 

Mnangagwa moest van het toneel verdwijnen. Want hij was de leider van Team Lacoste, het rivaliserende kamp binnen Zanu-PF, vernoemd naar het kledingmerk met een krokodil als logo omdat de bijnaam van Mnangagwa ‘de krokodil’ luidt. Met zijn ontslag zullen Mugabe en de G40-groep hebben gehoopt dat zij, middels een soort blitzkrieg, de angel uit het strijdplan van Team Lacoste konden halen.

Tekst gaat verder onder de foto 

Toenmalig vice-president Emmerson Mnangagwa naast Robert Mugabe in 2014 Beeld AP

Dat was zonder enige twijfel erg overmoedig. Team Lacoste bestaat grotendeels uit legerleiders. En Mugabe had na zijn besluit om Mnangagwa te ontslaan maar weinig om de legerleiding ter compensatie mee te paaien. Zijn regering was volledig blut en financieel vleugellam. Toen het economisch eind jaren negentig steeds slechter ging met Zimbabwe, zette Mugabe de geldpers aan. Zo kon hij het leger te vriend houden. Maar dat leidde uiteindelijk tot de hyperinflatie die Zimbabwe in 2009 van zijn munt beroofde. En Mugabe van zijn geldpers. Eenzelfde tactiek was daarmee eerder deze maand dus uitgesloten.

Om het leger tevreden te houden, stond Mugabe zijn veiligheidsdiensten rond de eeuwwisseling ook toe boerderijen van witte Zimbabwanen met geweld te bezetten. Hij wees er (terecht) op dat Groot-Brittannië had beloofd geld beschikbaar te stellen voor de compensatie van de witte boeren, maar dat de vroegere kolonisator die belofte in 1997 brak. Dat de onteigening nu zonder compensatie plaatsvond was daarmee de schuld van de Britse premier Tony Blair, vond Mugabe. Het vernietigde alleen wel de agrarische sector in het land, waardoor ook dit middel om het leger rustig te houden anno 2017 niet meer voorhanden was.

Tsvangirai  

Dat Mugabe 25 jaar na Gukhurahundi nog steeds niet gediend was van oppositie, ondervond Morgan Tsvangirai in 2008. De leider van oppositiepartij MDC versloeg Mugabe in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. De geweldscampagne die volgde in aanloop naar de tweede stembusgang deed honderdduizenden Zimbabwanen op de vlucht slaan. Honderden mensen kwamen om. Legerleider Chiwenga, die nu de coup tegen Mugabe leidt, en Mnangagwa speelden bij de organisatie van die agressie een centrale rol. Zij verdedigden Mugabe, omdat zij wisten dat bij winst van Tsvangirai ook hun eigen rol zou zijn uitgespeeld. Dit gevaar dreigt momenteel niet. Ook dat argument had Mugabe nu dus niet achter de hand.

Tsvangirai trok zich in 2008 terug, in de hoop daarmee het geweld te stopen. De internationale gemeenschap dwong Mugabe vervolgens de macht vier jaar lang met MDC te delen. Maar hij wist de morele nederlaag om te zetten in een overwinning. Hij liet MDC de ingestorte economie voorzichtig opbouwen en eiste daarvoor zelf de credits op. In 2013 greep hij met Zanu-PF weer alleen de macht. De plundering van de staatskas nam opnieuw groteske vormen aan, niet in de laatste plaats door de G40-groep. Het stortte het land in een nieuwe economische crisis. Iedereen, ook het leger, begon die steeds nadrukkelijker te voelen.

Uitgerekend binnen die crisis positioneerde Mugabe zich deze maand dus niet langer als compromiskandidaat voor de strijdende kampen binnen Zanu-PF. Hij koos openlijk partij voor G40 en zijn vrouw Grace. Achteraf gezien kon het eigenlijk niet anders dan dat de tijdens zijn regime ingebedde militaire agressie zich nu juist tegen Mugabe zou keren.

Nog altijd een held 

Dat de coup zonder erg veel geweld lijkt te verlopen, en dat er voortdurend garanties klinken dat Mugabe veilig is, lijkt deels te danken zijn senioriteit. Wat voor bedreiging kan een man van 93 onder huisarrest nog vormen? Het zijn vooral de gearresteerde, ambitieuze jongere leden van de G40 die moeten vrezen voor een pijnlijker behandeling.

Toch zal het ook weer niet alléén Mugabe’s ouderdom zijn. Want ook al moest hij aan de kant geschoven worden, hij geniet binnen Zanu-PF desondanks nog altijd statuur. Alle legerleiders konden in het verleden zo machtig en rijk worden dankzij Mugabe’s beleid de afgelopen 37 jaar. Mugabe blijft bovendien een bevrijdingsheld. Ook in veel andere Afrikaanse landen wordt er nog steeds met het nodige respect naar hem gekeken: een Afrikaanse leider die durfde op te staan tegen het Westen. De tirades waarin hij de vloer aanveegde met Amerikaanse presidenten als George W. Bush en Barack Obama, en natuurlijk met de door hem in het bijzonder gehate Britse premier Blair, zijn geliefd op het continent. In dat opzicht verbeeldde Mugabe op een wrange manier ook pan-Afrikaanse trots.

Diep vanbinnen hadden de legerleiders daarom misschien liever gewild dat de coup niet nodig was geweest. Maar Mugabe liet hun geen keus. Hij overspeelde zijn hand. Op 93-jarige leeftijd liet zijn politieke instinct hem plotseling gigantisch in de steek. En bovendien was er nu niemand met een tank of een geweer die hem te hulp kon schieten. Integendeel.

Lees ook: 

Robert Mugabe verschijnt weer in het openbaar ondanks huisarrest
Mugabe onder zware druk om te vertrekken, maar 'hij wil niet' 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden