'Risicoloos' Nederland is verslaafd aan veiligheid

Beeld anp

Zijn wij nog in staat dreigingen en risico's in perspectief te plaatsen en er verstandig en rationeel op te reageren? Die vraag wierp de gerenommeerde Amerikaanse hoogleraar Stephen Walt op naar aanleiding van de reactie op de bomaanslag in Boston van vorige week.

Weinig opgeleverd
De stad, inclusief voorsteden, werd hermetisch afgesloten om vervolgens een klopjacht te openen die ruim een etmaal in beslag nam. Irak-veteranen vergeleken de situatie in Boston met de situatie in Irak tijdens hun inzet daar. Een enorm machtsvertoon met zwaarbewapende eenheden die hele wijken afzetten en uitkamden om ten slotte de boot waarin dader Dzjochar Tsarnajev zich bevond te doorzeven met kogels. Prijskaartje van deze aanpak: 300 miljoen dollar. Wat heeft het opgeleverd? 'Het heeft aangetoond dat een 19 jarige amateur een gehele Amerikaanse metropool kan platleggen', aldus Walt.

Het lijkt een voor de hand liggende reactie om de gekozen aanpak in Boston als een typisch Amerikaanse te bestempelen. De wijze waarop in Amerika wordt omgegaan met dreigingen is echter nauwelijks uniek te noemen. Sterker nog, in Nederland kunnen we er ook wat van. Dat bleek afgelopen maandag nog, toen alle middelbare scholen en mbo's in Leiden na een anonieme bedreiging op het Amerikaanse internetforum 4chan.org preventief werden dichtgehouden. Degene die de bedreiging had geplaatst zou naar eigen zeggen van plan te zijn een leraar en zoveel mogelijk leerlingen te zullen neerschieten. Na een tip van de Zwitserse politie werd, gezien de ernst van de dreiging, door de burgemeester en politie van Leiden besloten geen enkel risico te nemen. Burgemeester Lenferink sprak van een 'duivels dilemma', maar wie zou het risico durven nemen? Volgens de burgemeester niemand en daarom gingen de scholen dicht. Nadat experts het dreigement hadden bekeken en het dreigniveau hadden afgeschaald gingen ze dinsdag weer open, maar niet zonder de aanwezigheid van gewapende agenten.

Duivels dilemma
De uitleg van Lenferink lijkt op het eerste gezicht heel redelijk: na de rellen in Haren van vorig jaar kijk je als bestuurder wel uit om dreigingen niet serieus te nemen. Liever een overdreven inzet die later onnodig blijkt dan een dreiging bagatelliseren die achteraf toch reëel blijkt te zijn. In werkelijkheid is de gemaakte keuze echter minder onschuldig dan dat de burgemeester doet voorkomen. Was het namelijk echt nodig om alle scholen te sluiten en te laten bewaken door agenten - een ingrijpende maatregel - voor een vage dreiging van een onbekend persoon? Was er eigenlijk überhaupt wel sprake van een reële dreiging? En zo ja, had de inzet in dat geval niet subtieler gekund, zonder de dreiging per definitie weg te wuiven?

Het 'duivelse dilemma' waar Lenferink over sprak speelt bij iedere dreiging, maar die constatering alleen is geen geldige reden om bij ieder teken van onheil alle veiligheidsmaatregelen uit de kast te trekken. De burgemeester doet met zijn motivatie voorkomen alsof zijn keuze een neutrale en logische is, die door iedereen zou zijn genomen en bovendien iedere kostenbatenanalyse zal overleven. Dat alles is echter nog maar zeer de vraag. Wie zegt ons namelijk dat politieke en bestuurlijke ambities in veel gevallen niet de doorslag geven om tot grootschalige inzet van veiligheidsdiensten in te gaan? Het mantra 'better safe than sorry' wordt door hen die mogelijk met het hoofd op het politieke hakblok komen te liggen al snel tot gouden stelregel gekroond. Veiligheid is een ondoorzichtig begrip dat gemakkelijk aan de bevolking valt te verkopen: 'we hadden ook niets kunnen doen, maar dan waren de rapen gaar geweest' is moeilijk te weerleggen en slaat iedere discussie dood. Wie wil er bovendien bekend staan als een 'soft' iemand die de veiligheid van de bevolking niet serieus neemt en verantwoordelijk is voor het verlies van levens? Hoewel de inzet veelal met hoge kosten gepaard gaat, die nog altijd door de burger moeten worden opgehoest, bestaan er - zeker wat veiligheid betreft - dus weinig barrières voor bestuurders om die kosten toch te maken. Wat dat betreft zou het de moeite waard zijn eens een WOB-verzoek te doen naar de kosten die zijn gemaakt met de inzet in Leiden.

Ambities en belangen van politici
Veel belangrijker zijn echter nog de immateriële kosten die gepaard gaan met een te gemakkelijke inzet van veiligheidsmiddelen. Net als geweldsincidenten heeft een dergelijke inzet een potentieel ontwrichtend effect op de samenleving. Nederland verandert wat dat betreft langzaam in een land waarin geen enkele tolerantie meer bestaat voor het lopen van risico's. Het aan burgers vragen een zekere mate van restrisico te accepteren komt in de praktijk mogelijk neer op het om zeep helpen van een eigen toekomstige politieke of bestuurlijke carrière, een risico dat politici en bestuurders liever uit de weg gaan. Door iedere keer voor vergaande preventieve maatregelen te kiezen creëren dezelfde bestuurders en politici de verwachting dat een utopische risicoloze samenleving realiseerbaar is.

Feit is nu eenmaal dat wij allen dagelijks risico's lopen en dat nare gebeurtenissen onderdeel zijn van het leven. Daarmee zeggen wij niet dat niets gedaan moet worden aan het bevorderen van de veiligheid van onze samenleving. Dat moet echter wel op een rationele en nuchtere manier gebeuren, waarbij kosten en baten op basis van verstand worden afgewogen en een zeker mate van flexibiliteit wordt gehandhaafd. De keuze beperkt zich immers zelden tot 'helemaal niets doen' of 'een totale noodsituatie afroepen'. Een bepaald niveau aan risico's dient bij alle dreigingen geaccepteerd te worden om de samenleving gezond en leefbaar te houden. Tegelijkertijd dienen de belangen van de burger altijd voorop te staan en niet de ambities en belangen van politici, bestuurders en veiligheidsdiensten en -experts. Wat dat betreft mag wat ons betreft ook de vraag worden gesteld of het daadwerkelijk nodig is miljoenen uit te geven aan de beveiliging op Koninginnedag

Stephan de Vries en Dieuwertje Kuijpers zijn politiek analist en te volgen via hun blog Stukje Duiding. Zij schrijven deze column op persoonlijke titel.

 
Liever een overdreven inzet die later onnodig blijkt dan een dreiging bagatelliseren die achteraf toch reëel blijkt te zijn
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden