Risico's van verarmd uranium onderschat

De gezondheidsklachten bij slachtoffers van de Bijlmerramp houden wellicht verband met het verbranden van verarmd uranium uit het El Al-toestel. Bij het Amerikaanse leger waren de risico's van verarmd uranium allang bekend. Met die informatie is in ons land weinig gedaan.

Specialisten van het Academisch Medisch Centrum (AMC) beweren dat een gericht lichamelijk onderzoek naar de gezondheidsklachten van Bijlmerbewoners, hulpverleners en puinruimers pas zin heeft als de complete samenstelling van de El Al-vracht bekend is. Daarmee kan de suggestie gewekt worden dat de klachten uitsluitend betrekking hebben op de inhoud van de gecrashte Boeing 747. Naast de lading waren er echter tal van andere stoffen die gezondheidsproblemen kunnen veroorzaken, zoals kerosinedampen en verbrande bouwmaterialen uit de getroffen flats, waaronder asbest.

Een van de stoffen die speciale aandacht verdient is het verarmd uranium. Verarmd-uraniummetaal kan al bij relatief lage temperaturen - tussen de driehonderd en zeshonderd graden celsius - verbranden, waarbij microdeeltjes uraniumoxide vrijkomen. Boven de zevenhonderd graden ontstaat er sustainable burning waarbij veel stofdeeltjes in de lucht komen. Volgens een fax van de Amerikaanse Rijksluchtvaartdienst FAA aan onze RLD loopt de temperatuur van kerosinebranden uiteen van negenhonderd tot duizend graden celsius.

Stofdeeltjes uraniumoxiden zijn zowel chemisch giftig als radioactief. De gezondheidseffecten van verarmd uranium worden in verband gebracht met aandoeningen aan de nieren, lever en longen. Bij acute blootstelling treden symptomen van zware metaalvergiftiging op, zoals vermoeidheid, slapeloosheid, pijnlijke gewrichten en ademhalingsklachten. Op langere termijn hoopt het uranium zich op in het bot, waarbij het immuunsysteem wordt aangetast. Terwijl er veel vakliteratuur bestaat over blootstelling aan uranium (mijnbouw, kernproeven), is er weinig bekend over blootstelling aan verbrand uraniummetaal.

Verarmd uranium kent zowel militaire als civiele toepassingen. In antitankgranaten, Tomahawks, rotorbladen van Apache-gevechtshelikopters, tankbepantsering en contragewichten van vliegtuigen wordt verarmd uranium gebruikt. Het slagveld van Desert Storm en de vliegramp in de Bijlmermeer hebben gemeen dat er stofdeeltjes uraniumoxiden kunnen zijn verspreid door brandend en/of corroderend uraniummetaal. De deeltjes zijn schadelijk bij inademing, inslikken en besmetting van open wonden. De Amerikaanse Nuclear Regulatory Commission (NRC) stelt dat inhalatie of het inslikken van tien milligram van verarmd uranium in een week gezondheidsproblemen kan veroorzaken en automatisch medisch onderzoek vereist. De Britse Atomic Energy Authority stelt de limiet op een opname van twee milligram in een jaar.

Een bulletin van het hoofdkwartier van het Amerikaanse leger uit september 1990 behandelt veiligheidsmaatregelen bij ongevallen met uraniumhoudend materieel. Bij een tankbrand, waarbij de buitenste pantserplaten intact blijven, geldt voor brandweerlieden en reddingswerkers een minimumafstand van 366 meter, uit de wind van de rookkolom. Ze moeten voorzien zijn van kleding die het gehele lichaam bedekt en gasmaskers met 'high efficiëncy' stoffilters. In het geval de buitenste pantserplaten wel beschadigd zijn, ,,bestaat er gevaar voor radioactieve besmetting in de omgeving van de tank met fragmenten van verarmd-uraniumpantser''. Het bulletin meldt verder dat ,,diverse locaties in de nabijheid van de tank besmet kunnen worden met stofdeeltjes uraniumoxiden die neerslaan als fallout vanuit de rookpluim''. Daarna moeten metingen plaatsvinden met beta- en gammastralingsmeters om de verspreiding van het verarmd uranium te localiseren, en volgen er uitgebreide ontsmettingsmaatregelen.

In het bulletin staat aangegeven dat de inhoud moet worden vertaald in de talen van de Navo-lidstaten en beschikbaar moet worden gesteld aan het defensiepersoneel en de brandweerkorpsen in de omgeving van militaire bases en depots met uraniumhoudend materieel. Naar verluidt in defensiekringen is daar in Nederland pas voorjaar 1998 een begin mee gemaakt.

Aan de vooravond van Operatie Desert Storm trof het Amerikaanse leger maatregelen om zijn strijdkrachten voor te bereiden op een mogelijke Iraakse aanval met chemische en biologische wapens. De grondtroepen werden voorzien van een speciale uitrusting en kregen vaccins toegediend. Ofschoon militaire bevelhebbers al geruime tijd voor Desert Storm op de hoogte waren van het gebruik van uraniumhoudende wapensystemen, werden diezelfde grondtroepen onwetend gehouden over de risico's daarvan. Een onderzoek van het Amerikaanse ministerie van veteranenzaken uit december 1997 verklaart dat 56 procent van de Golfoorlogveteranen niet wist dat ze tijdens de oorlog aan verarmd uranium waren blootgesteld.

Tot januari 1998 heeft het Pentagon volgehouden dat slechts een handjevol Golfoorlogveteranen heeft blootgestaan aan stofdeeltjes verarmd uranium. Pas in januari 1998 gaf men toe dat het om een groot aantal veteranen gaat. Het Amerikaanse ministerie van defensie (DOD) en het Britse ministerie van defensie (MOD) vallen nu terug op een nieuwe standaardverklaring: ,,Niemand is ziek van hun blootstelling aan verarmd uranium''.

Na de publieke bekendmaking van de aanwezigheid van verarmd uranium in het El Al-ramptoestel op 12 oktober 1993, verklaarde het Energieonderzoekscentrum Nederland (ECN) dat de uraniumhoudende contragewichten intact waren gebleven. Nederlandse autoriteiten bleven hem tot vorig jaar na-papegaaien: ,,omdat het niet verbrand kan zijn is er geen reden voor ongerustheid en hoeven we geen nader onderzoek te doen''. In september 1997 liet het ECN weten dat het El Al-uranium best honderd procent kan zijn verbrand, maar dat dit geen enkel gevaar heeft betekend voor de volksgezondheid. De draai die daarmee is gemaakt komt overeen met de drastische ommezwaai in de verklaringen van Amerikaanse en Britse ministeries van defensie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden