Rio laat zijn koloniale verleden afbrokkelen

De Valongokade in Rio de Janeiro, een aftakelend stuk werelderfgoed. Beeld Getty Images

De kade waar in de koloniale tijd honderdduizenden Afrikanen aan land werden gebracht, ligt er verwaarloosd bij. Een gepland slavernijmuseum komt niet van de grond. Onwil lijkt de belangrijkste reden.

Joelend skaten een paar opgeschoten jongens over de trappen die naar de stenen leiden waar bijna tweehonderd jaar geleden slaafgemaakten uit Afrika aan land kwamen. De afrastering die moet voorkomen dat mensen de oude stenen betreden, hangt er hier en daar slap bij. Verderop kruipt een jong stel tussen twee staaldraden door en gaat op de resten van de kade zitten roken.

Zo ligt Rio de Janeiro's Valongowerf er bij, vier maanden nadat uitgelaten zwarte belangenorganisaties feestvierden toen de VN-cultuurorganisatie Unesco de locatie tot werelderfgoed uitriep. De gemeente beloofde destijds speciale verlichting aan te brengen en bewegwijzering. Er zou 24 uur per dag bewaking komen. Maar het is november en er is nog niets gebeurd.

Gebrek aan commitment 

Dat is slecht nieuws voor zwarte inwoners van Rio, die de internationale erkenning voor de beladen plek als een enorme opsteker zagen. Toen de werf in 2011 bij herstelwerkzaamheden werd ontdekt, drong bij hen het besef door dat ze met de blootlegging van dit erfgoed een unieke kans kregen: hun eigen versie van de geschiedenis van Brazilië vertellen én hun eigen emancipatiestrijd versterken.

Nu de werf er nog altijd verwaarloosd bij ligt, is de teleurstelling groot: "Het gebrek aan commitment vind ik intriest", zegt Celina Rodrigues, directeur van het cultureel centrum Klein Afrika, op een steenworp afstand van de Valongokade.

De zwarte inwoners van Brazilië, 54 procent van de bevolking, lijden nog steeds onder grote maatschappelijke achterstand en discriminatie die terug is te voeren op de geschiedenis van slavernij, met Valongo als ultiem symbool. "Er is niets dat te vergelijken is met Valongo. Nergens ter wereld werden zoveel slaafgemaakten aan land gebracht. De aantallen worden geschat op tussen de 500.000 en één miljoen mensen. Qua impact is het te vergelijken met Auschwitz", aldus de antropoloog Milton Gurán, die het dossier opstelde dat uiteindelijk tot de Unesco-erkenning leidde.

Prominente zwarte belangenorganisaties ijveren voor een slavernijmuseum waarin niet alleen de archeologische resten worden geherbergd en de geschiedenis van de slavernij wordt verteld, maar waar ook de strijd voor gelijkheid en respect voor de Afrikaanse cultuur voor het voetlicht worden gebracht. Een museum met een educatief karakter dus.

Maar Rio reageert traag op het Unesco-besluit. Burgemeester Marcelo Crivella, bisschop van de Pinkstergemeente Universele Kerk van het Rijkdom Gods, die de Afrikaanse cultuur als duivels beschouwt, toont geen belangstelling voor de plek en heeft de Valongokade en het op te richten slavernijmuseum overgelaten aan de wethouder van cultuur Nilcemar Nogueira.

Negatieve houding jegens Afrikaanse cultuur

Celina Rodrigues is er niet gerust op. Ze denkt dat een wethouder niet de aangewezen persoon is om zo'n belangrijk museum te realiseren. "De burgemeester had ongeacht zijn eigen religie als burgemeester moeten handelen en dit belangrijke project op zich moeten nemen", vindt ze.

Het is niet voor het eerst dat Crivella een negatieve houding jegens de Afrikaanse cultuur wordt verweten. Maar zelf houdt hij vol dat hij er is voor alle inwoners van Rio, ongeacht hun levensovertuiging, en dat deze maatregelen uit financiële nood geboren zijn. De gemeente Rio heeft namelijk een schuld van zo'n 5,3 miljard euro.

Wethouder Nogueira, die zelf Afrikaanse wortels heeft en die ook trots uitdraagt, heeft herhaaldelijk ontkend dat de burgemeester de Afrikaanse cultuur tegenwerkt vanwege zijn geloof: "Ik heb niet te maken met bisschop Crivella, maar met de beleidsmaker Crivella."

Milton Gurán twijfelt niet aan de goede bedoelingen van de wethouder, maar denkt dat het museum geen prioriteit krijgt. Hij voorziet dat het project strandt met als argument bijvoorbeeld geldgebrek. Op cultuur wordt zwaar bezuinigd. Gurán: "Ik zie dit gemeentebestuur met deze burgemeester geen museum oprichten om de Afrikaanse erfenis te versterken. Het is wachten op betere tijden."

bedolven onder stenen

De Valongowerf werd aangelegd aan het eind van de achttiende eeuw, toen de handel van Afrikaanse slaafgemaakten naar Brazilië een grote vlucht nam. Rio de Janeiro was de belangrijkste bestemming. In 1843 werd over de Valongokade heen de 'Kade van de Keizerin' aangelegd, bedoeld om de nieuwe echtgenote van  Pedro II, de tweede en laatste keizer van Brazilië te ontvangen.

De commissie die het dossier voor de Unesco-aanvraag maakte, beschouwt dit als de eerste poging om de geschiedenis van de slavernij in Brazilië te verdoezelen. In 1904 werden beide kades onder nieuwe stenen bedolven tijdens een grote stadsvernieuwing onder burgemeester Passos.

Duizenden nazaten van slaafgemaakten werden in die jaren uit het centrum van Rio verdreven en waaierden uit over andere stadsdelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden