Rimpelloze portretten voor vorst en vaderland

Dankzij foto's wisten eindelijk alle onderdanen hoe hun vorstin oogde. Vorstenhuizen en hun portrettisten poetsten de werkelijkheid nog graag een beetje op. In de serie over iconische foto's uit de Nederlandse geschiedenis: drie generaties koninginnen als icoon voor het volk.

Zoals damesbladen en programma's op de commerciële televisie tegenwoordig verslag doen van opzienbarende metamorfoses, zo verhaalde de Amerikaanse schoonheidsspecialiste Gloria Bristol in de Philadelphia Record van 9 oktober 1937 over een klus die ze in Europa had geklaard. Het project was een jonge vrouw geweest, die eruitzag als "a fat, jolly, healthy, rather overdressed farmer's daughter". Deze cliënte was op dieet gezet, had 23 pond aan gewicht verloren en was met de juiste make-up en de laatste mode uit Parijs getransformeerd in "an almost dashing woman of the world".

Bristol sprak over de Nederlandse kroonprinses Juliana, die tijdens haar lange huwelijksreis flink onder handen was genomen. Kort na de terugkomst in Nederland schoot hoffotograaf Franz Ziegler staatsieportretten. Door zijn vakmanschap (pose, uitsnede, belichting) leek Juliana nog glamoureuzer, bijna een diva.

Prins Bernhard liet zijn biograaf Alden Hatch later optekenen dat hij prinses Juliana ook voor de behandeling al prachtig had gevonden. Over zijn eerste indruk bij hun eerste ontmoeting in het Duitse Garmisch in 1936: "De prinses was een heel aantrekkelijk meisje met zonnige blauwe ogen, goudblond haar en een prachtige frisse huid, die door de vrieslucht rood werd gekleurd."

Toch had Bernhard wel degelijk aangestuurd op de gedaanteverwisseling. Zijn tante Allene had de puntjes op de i gezet. Daarbij hoorde het selecteren van de juiste zaken in de Franse hoofdstad en het laten overkomen van de styliste miss Bristol. "U weet toch dat het eerste wat ik veranderd heb haar uiterlijk was?" zei de prins later. "Haar moeder kende haar niet meer terug. Ze vond het heerlijk, mijn vrouw." Dat was zo. De kroonprinses had het over "deze gouden eeuw van mij, die ik ben binnengegaan". Haar moeder zag het met afschuw aan, maar hield zich tegenover haar dochter op de vlakte.

Ziegler fotografeerde een andere vrouw dan de prinses voor wie sommigen kort daarvoor nog hun hart vasthielden. Haar moeder werd als jonge vrouw 'queen pretty face' genoemd. Juliana had meer weg van haar vader. Zou ze met haar wat boerse trekken wel aan de man komen? De Amsterdamse zakenman Ernst Heldring schreef in zijn dagboek: "Ik vrees, dat men haar moet toewensen ongehuwd te blijven. Zij mist nu eenmaal physieke bekoring, hoe eenvoudig, lief en misschien ook intelligent zij moge zijn en dit, gepaard aan de toch al moeilijke positie van een prins-gemaal in Nederland, levert een goede basis op voor een ongelukkig huwelijk."

Ziegler fotografeerde het Koninklijk Huis niet alleen in pracht en praal. Hij maakte ook opnames van intiem gezinsgeluk: bijvoorbeeld Juliana en Bernhard als trotse ouders van hun dochtertje Beatrix.

De rol van monarchen was in de loop van de negentiende eeuw sterk veranderd. Hun politieke en militaire betekenis verminderde. De symboliek bleef. Al kreeg die wel een ander karakter: gekroonde hoofden dienden een zekere glamour uit te stralen en tegelijkertijd als een soort oppervader/-moeder de nationale familie bij elkaar te houden. De relatief goedkope en makkelijk te reproduceren foto's hielpen om dat beeld uit te dragen.

De Britse koningin Victoria maakte de opkomst van het medium helemaal mee. Toen ze in 1837 op de troon kwam, was de fotografie nog een onbekend fenomeen. Toen ze in 1901 stierf, kon haar begrafenis op bewegend beeld worden vereeuwigd. Victoria toonde vanaf het begin interesse voor alle nieuwe mogelijkheden. Ze poseerde als machtig hoofd van het Britse Rijk en als moeder/echtgenote met het hele gezin in op het oog ongedwongen poses.

Na de vroege dood van haar gemaal, prins Albert, in 1861, vertoonde ze zich veel minder in het openbaar en verloor ze haar behoefte om op de foto te gaan met kroon en juwelen. Het zwart van de rouw overheerste op portretten van de vorstin. Rimpels en onderkinnen werden weggewerkt en de majesteitelijke taille werd versmald. Want de foto's kwamen immers haar half miljard onderdanen en andere belangstellenden wereldwijd onder ogen.

Koningin Victoria mat in werkelijkheid nog geen anderhalve meter. Op portretten leek ze veel groter. Ze straalde grandeur en onverzettelijkheid uit en werd zo de verpersoonlijking van de Britse almacht.

In Nederland begreep koningin-regentes Emma na de dood van haar man, koning Willem III, in 1890 de potentie van fotografie. Ze werkte aan de populariteit van de nog minderjarige troonopvolgster, prinses Wilhelmina, door bezoeken af te leggen aan alle uithoeken van het land. Dat hielp om de gunst van het volk te winnen. Maar het was onmogelijk voor moeder en dochter om elke onderdaan op die manier te bereiken. Foto's hadden een veel groter bereik. Portretten van de twee en vooral ook van Wilhelmina alleen, soms in plaatselijke klederdracht, werden als ansichtkaart verspreid. Echte orangisten konden ze opbergen in speciale verzamelalbums. Bij de inhuldiging van koningin Wilhelmina in 1898 verschenen portretten in alle soorten en maten: van petieterige op sigarenbandjes tot grote op zwaar karton met goud op snee gedrukte weergaves.

Ziegler, de man van de glamourfoto van Juliana, maakte zijn eerste foto van een lid van het Koninklijk Huis in 1928. Toen poseerde koningin-moeder Emma voor hem. Ziegler werd een geregeld terugkerende gast ten paleize. De ontwerper/fotograaf Piet Zwart gebruikte een door Ziegler gemaakt portret van koningin Wilhelmina voor hypermoderne fotomontages op drie postzegels. In 1936 verzorgde Ziegler de huwelijksreportage van prinses Juliana en prins Bernhard, waarbij hij zowel zwart-wit als kleur gebruikte. De fotograaf, die in 1939 na twee hersenbloedingen op slechts 46-jarige leeftijd overleed, trof met het jonge paar twee mensen die meer dan de koningin openstonden voor zijn experimenteerdrift. Ziegler maakte de werkelijkheid daarbovenop nog graag een beetje mooier. Wat retoucheren of manipuleren vond hij geen schande.

Dat gebeurde vaker. Beroemd is de foto die Ben van Meerendonk maakte tijdens de inhuldiging van koningin Juliana in 1948. De werkomstandigheden in de Nieuwe Kerk waren verre van ideaal. Thuisgekomen was Van Meerendonk dan ook ontevreden met zijn foto van het ultieme moment: de eedaflegging door de nieuwe vorstin. Met wat monteren en retoucheren redde hij wat er te redden viel: Bernhards gezicht werd vervangen door een andere foto van de prins, zijn hoed kreeg een indrukwekkender pluim en zijn sabel werd bijgewerkt. De onscherpe hand van Juliana werd vervangen door die van een ander. Pas decennia later werd het bedrog ontdekt.

s l u i t e r t i j d

v a n d a g u e r r e o t y p i e n a a r f o t o g r a f i e

1 9 3 7

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden