Rijzige tsaar in schamel huis

In boeken, films, opera’s en op schilderijen komen vaak bestaande plekken voor. Trouw zocht een paar van die Hollandse locaties uit en kijkt hoe de werkelijkheid zich verhoudt tot de fantasie van de kunstenaar. Aflevering 3: Het Czaar Peterhuisje in Zaandam uit ’Il borgomastro di Saardam’.

Een warmbloedige Italiaanse opera die als decor het mistige, koude Holland heeft? Jawel, ze bestaan. Pietro Mascagni – u weet wel, die van ’Cavalleria rusticana’ – liet een deel van zijn ’Lodoletta’ spelen in Nederland. En Giuseppe Verdi, die weer eens problemen had met de Italiaanse censuur, werkte zijn oer-Italiaanse opera ’Il battaglio di Legnano’ (1849) om tot ’L’assedio d’Arlem’ (Het beleg van Haarlem) en verving de 12de-eeuwse tirannieke keizer Barbarossa door de 16de-eeuwse hertog van Alva.

Maar om die werken gaat het hier niet. Dit verhaal gaat over ’Il borgomastro di Saardam’ (De burgemeester van Zaandam), de opera die Gaetano Donizetti in 1827 voor Napels componeerde. Een werk over een Noord-Hollandse burgemeester voor een uitvoering aan de voet van de Vesuvius? Zaandam en Napels? Water en vuur. De twee zo op het oog onverenigbare steden worden in Donizetti’s vroege, komische opera samengebracht door Peter de Grote, want om hem draait het eigenlijk in dit verhaal.

Over Donizetti’s opera zometeen – eerst maar eens de historische feiten op een rijtje. De Russische tsaar was onder de naam van Peter Michajlov acht dagen lang incognito in Zaandam om daar het vak van scheepstimmerman te leren. Hij verbleef van 18 tot 25 augustus 1697 in het eenvoudige houten achterhuisje van Zaandammer Gerrit Kist, een vroegere knecht van hem. Toen Napoleon het huisje in 1811 bezocht, zei hij: ’Niets is de grote man te klein’.

Maar een tsaar bleef niet lang onopgemerkt, zeker niet als hij twee meter en vier centimeter lang is. Bij het schamele onderkomen aan het Krimp in Zaandam kwamen steeds meer nieuwsgierigen langs, om te gluren naar deze opvallende en mysterieuze verschijning. Na acht dagen vond de tsaar het royalty watching van de Zaandammers genoeg en verhuisde hij naar Amsterdam, waar hij na vier maanden onderricht op de werf van de VOC, het getuigschrift van scheepstimmerman in ontvangst kon nemen.

Het achterhuis van Gerrit Kist bestaat nog, en is in 1800 ternauwernood gered van de sloop. Een beetje weggestopt in het huidige Zaandam – het terrein oogt als een industriegebied met wat achteraf parkeerplaatsen – staat aan het Krimp nog steeds het Czaar Peterhuisje; men gebruikt er de oude spelling van het woord ’tsaar’. Het is nu een museum, dat jaarlijks zo’n achtduizend bezoekers trekt. Veel Russen uiteraard, onder wie ook grootheden. Van Tolstoj tot Poetin, allemaal kwamen ze kijken naar dit onderkomen van hun grote voorvader.

Rondom het houten huisje zijn in de loop der jaren tal van beschermende maatregelen getroffen. In 1818 liet Anna Paulowna, die het huisje als geschenk van haar schoonvader Willem I had gekregen, er een stenen ombouw om plaatsen met open boogvensters. Willem III schonk het op zijn beurt aan tsaar Alexander III, die het huisje aan alle kanten liet ondersteunen door houten pilaren en stutten, en die het op een stenen fundering liet zetten. Zijn zoon Nicolaas II gaf in 1895 opdracht tot de ombouw zoals we die nu kennen.

Ook op deze middag komen drie Russen, totaal verzopen van een zomerse hoosbui, het museumpje binnendruppelen. Ze lijken een beetje aangedaan als ze – na een informatieve rondgang rondom het eigenlijke huisje – ineens in het kleine en scheve onderkomen zelf staan. Op de planken en balken hebben in meer dan driehonderd jaar velen hun naam achtergelaten. Het huisje staat behoorlijk uit het lood en helt gevaarlijk naar achteren en naar rechts. De meer dan twee meter lange tsaar heeft in die acht dagen ongetwijfeld heel vaak zijn hoofd gestoten, omdat de deuropening niet hoger is dan 1.70 meter.

Bij dit huisje speelt de tweede akte van Donizetti’s opera. Hij is er zelf nooit geweest, daar had hij het veel te druk voor. Donizetti’s librettist Domenico Gilardoni baseerde zich op het Franse toneelstuk ’Le bourgmestre de Sardam’ uit 1818. Maar al is Donizetti zelf nooit in Zaandam geweest, zijn opera kwam daar wel. Na 150 jaar van vergetelheid zette dirigent Jan Schaap het werk in 1973 weer op de kaart met negen uitvoeringen in schouwburg De Speeldoos. Aan de hand van Donizetti’s manuscript maakte Schaap een moderne editie van de partituur. Met hulp van repetitor Patric Schmid, Donizetti-kenner en de latere leider van Opera Rara, timmerde Schaap een voorstelling in elkaar die er wezen mocht.

In alle handboeken over Donizetti wordt de Zaanse uitvoering van ’Il borgomastro di Saardam’ aangehaald. Een liveopname bewijst het succes van de onderneming waarin de befaamde Italiaanse bariton Renato Capecchi de titelrol zong.

Het verhaal is snel verteld. In Zaandam verblijven twee Russische Peters. De een, Peter Flimann, is deserteur uit het leger van de tsaar en verliefd op pupil Marietta van burgemeester Wambett, die eigenlijk zelf met haar trouwen wil. De ander is de tsaar zelf, die vriendschap sluit met Flimann. De burgemeester krijgt lucht van de aanwezigheid van de tsaar, maar hij verdenkt de verkeerde Peter. Na veel ’gedoe’ vertrekt de tsaar naar Rusland, nadat hij de andere Peter een hoge functie heeft gegeven en deze alsnog met Marietta kan trouwen.

De opera was, mede dankzij diva Carolina Unger, succesvol in Napels; latere uitvoeringen in Milaan en Rome, met inferieure casts, mislukten. De opera heeft sindsdien een slechte pers, maar de opname uit Zaandam toont aan hoe levendig en goed gemaakt de opera is. ’De muziek steekt vol sierlijke, gevoelige aria’s, duetten en grotere ensembles van een ranke charme (...) perfect van opbouw en timing’, schreef Lex van Delden na de voorstelling in Zaandam in Het Parool.

En zo is het maar net. Hoewel Pieter van den Berg in de Zaanse productie meer een echte bas is dan de door Donizetti voorgeschreven bariton, had hij in ieder geval de juiste lengte voor de rol van tsaar Peter. Een boom van een kerel in dat kleine Zaanse huisje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden