Rijp voor een mooi leven

In Duitsland werden zijn stevige boeken bestsellers, nu is hij ook vertaald. Filosoof Wilhelm Schmid propageert de levenskunst: wat je moet doen en laten voor 'een mooi leven'. Dit 'grondthema', vindt hij, heeft de filosofie te lang uit het oog verloren.

De Berlijnse levenskunstfilosoof zit in de bibliotheek van een Amsterdams grachtenhotel en kijkt nogal ernstig. Nee, zegt hij, het succes van zijn boeken in Duitsland heeft hem niet verbaasd. En ja, hij denkt dat ook Nederland klaar is voor de levenskunst. ,,De onzekerheid is tegenwoordig groot, en de kans dat een systeem de oplossing brengt klein. Daarom vragen zeer veel mensen zich af: wat kan ik zélf van mijn leven maken?''

Wilhelm Schmid (1953) is 'vrij filosoof': hij leeft van zijn boeken, lezingen en gastdocentschappen, en werkt een paar weken per jaar als onbezoldigd zielzorger in een Zwitsers ziekenhuis. Collega's, zegt hij, kijken een beetje neer op de gepopulariseerde filosofie die hij bedrijft. ,,Maar ik wil toch niet aan de universiteit werken. Ik wil een vrij mens zijn en mijn eigen thema's vaststellen. Bevrijd en verlicht, met een weidse horizon.''

De filosofie die Schmid propageert wil, kort gezegd, dat mensen 'bewust' oordelen, keuzes maken, en daarnaar handelen. En zelfs als ze geen keuze hebben, kunnen ze nog beslissen welke houding ze innemen tegenover het lot. Reflecteren is het toverwoord, een 'mooi leven' het doel.

Dat klinkt als het zoveelste zelfhulpfilosofietje, te vinden in elke boekhandel, maar dan wat minder hapklaar geformuleerd. Nee, zegt Schmid, levenskunst is 'iets heel anders'. ,,Zelfhulpboeken gaan over een segment van het leven, en de antwoorden zijn altijd normatief: doe dit, dan zal dat gebeuren. Maar mensen willen geen normatieve oplossingen meer. En alleen filosofen proberen álles te overdenken. Ik zeg niet: dit moet u doen. Maar: laten we samen doordenken welke mogelijkheden er zijn.''

Hebben we recht op geluk?

De filosoof schiet in de lach. ,,Natuurlijk niet. Wat moet je dan als je niet gelukkig bent? Je advocaat inschakelen? Je vrouw of de staat aanklagen? Belangrijk is wat je verstaat onder geluk. Al het negatieve weren lukt niet. Ik versta onder geluk een uitgebalanceerd en vervuld leven. Accepteren dat er leuke dingen én nare dingen gebeuren. Dat er succes is én tegenslag.''

Het klinkt, met alle respect, een béétje voor de hand liggend - een euvel waaraan zijn hele boek nogal lijdt. Levensvreugde is te danken aan de grens van de dood, schrijft hij. Ergens anders staat: Doorslaggevend is gelijkmatigheid, de juiste verhouding tussen een teveel en te weinig in alle dingen. En: Ideaal is een erotische ontmoeting die de geest, de ziel en het lichaam omvat. Allemaal reuze wáár, maar hebben we daar de filosofie van de levenskunst voor nodig?

Wilhelm Schmid blijft hoffelijk. ,,Dat u dat vindt, stoort mij niet. Ik maak geen aanspraak op originaliteit, ik wil alleen de filosofie weer tot levenshulp maken. Dit boek is gebaseerd op een veel omvangrijker werk dat niet in het Nederlands is vertaald. Daarin is de systematische arbeid gedaan. Dit boek biedt een gemakkelijke toegang tot de levenskunst. Misschien hebben mensen dit alles zelf ook wel eens bedacht, maar niet in deze samenhang. Dat ontbreekt moderne mensen vaak: ze zien hier een stukje, daar een deeltje, maar niet het brede verband.''

In Nederland maakt de levenskunst van Wilhelm Schmid tot nu toe vooral furore onder humanisten. De filosoof was vorig jaar op hun universiteit, en het Tijdschrift voor Humanistiek wijdde een heel nummer aan zijn opvattingen. Humanisten omarmen de levenskunst als een vruchtbare filosofie voor de postmoderne, niet-religieuze mens, op zoek naar diepgang en zingeving.

Verrassend genoeg blijkt Wilhelm Schmid zélf tegenwoordig in de weer met wat hij 'het transcendente' noemt. In zijn boek komt de kwestie nauwelijks ter sprake. Welbewust, zegt hij. ,,In een nieuw boek zal dat zeker aan de orde komen. Ik wilde eerst proberen een levenskunst voor deze tijd te schrijven. En de meeste mensen willen de religie erbuiten laten. Hoe kunnen we leven zonder? Als die vraag is beantwoord, kun je daarna de religie weer als mogelijkheid invoeren.''

Het is net zo zinloos, vindt Schmid, te zeggen dat we religieus moeten zijn, als te zeggen dat we niet religieus moeten zijn. ,,Het heeft alleen zin te zeggen: je hebt de mogelijkheid om religieus te zijn. Moet je daarvoor in God geloven? Nee. God is een begrip dat je kunt weglaten. Je kunt zeggen: ik houd het voor mogelijk dat er iets is boven de eindigheid van mensen uit. Ik persoonlijk houd dat voor zeer waarschijnlijk. En als het niet zo is, wenste ik dat het zo was. Religie totaal uitsluiten heeft het gevaar dat je het leven begrenst in zijn eindigheid. En dat is een armzalig leven, dan is het met de dood afgelopen. Het gevoel dat er niets meer is hierna, kan mensen in grote vertwijfeling brengen.'' Dat ontdekte Schmid bij zijn zielzorgerswerk in het ziekenhuis. ,,Het is voor een ernstige zieke een opluchting om te kunnen aannemen: ik zal verdwijnen in deze gestalte, maar dat betekent niet dat ik volkomen verdwijn.''

Het gesprek komt, hoe kan het anders, op de 11de september. ,,Toen ik de beelden zag'', zegt Wilhelm Schmid, ,,verdween de levenskunst even helemaal uit beeld. Ik kon niet geloven dat dit realiteit was. Maar als filosoof ga je dan snel denken: wat is de achtergrond? Wat zijn de oorzaken? Levenskunst is niet alleen denken over jezelf, maar ook over de wereld om je heen. Als we het niet begrijpen, zijn we veroordeeld tot herhaling.''

En Schmid begrijpt de aanslagen heel goed. ,,Iedereen die in derde-wereldlanden heeft rondgereisd weet dat daar sinds decennia een enorme vijandschap tegen de moderne wereld is opgebouwd. De moderne wereld treedt die landen tegemoet met de arrogantie van het geld, van de technologie. Dat heeft gezorgd voor een sfeer waarin jonge mensen zeggen tegen de ouderen: jullie schelden alleen maar, wij gaan iets dóén.''

Amerika heeft de aanslagen aan zichzelf te danken?

,,Er zijn samenhangen'', zegt hij, ,,en die zijn zelden simpel. Ik vind het veel te gemakkelijk om te zeggen: daar zitten de slechteriken die vliegtuigen boren in torens. Ik wil begrijpen: hoe komen mensen op het idee om daar naarbinnen te vliegen? Dat is al met al een zeer moedige daad. Ik zou dat niet doen. Waar komen die energieën vandaan? Dan zeg ik: er is een vijandschap opgebouwd tegen wat zij geloven dat een slechte wereld is. In onze ogen zijn die aanslagen terreur. In hun ogen is het anti-terreur.''

Morele veroordelingen vindt Schmid 'zinloos'. We hebben de keuze, zegt hij. ,,We kunnen proberen te begrijpen wat er is gebeurd. We kunnen ook zeggen: dat is het kwade, dat elimineren we. Maar wat als het terrorisme daarmee niet verdwijnt? Ik kan me een tijd voorstellen, ik verwacht binnen twee jaar, dat de grote vragen komen: we hebben oorlog gevoerd tegen het terrorisme, het is niet gelukt. Kunnen jullie filosofen raadgeven?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden