Rijp voor de ramsj

Boeken hebben een steeds korter leven, een roman die na drie maanden nog niets heeft 'gedaan', geldt als mislukt. Rijp voor de ramsj, of voor de papierversnipperaar. En het wordt erger: vanaf morgen mogen uitgevers hun onverkochte boeken na één jaar al verramsjen. Sommige schrijvers noemen het al 'een eer' om bij De Slegte te liggen.

Geen enkele auteur vindt het leuk om verramsjt te worden, weet boekenkoopman Steven Sterk (46). Hij is eigenaar van een groothandel die 'kwaliteitsramsj' (zogenoemde A-boeken) levert aan 150 boekwinkels in Nederland, waaronder Scheltema (Amsterdam) en Donner (Rotterdam). Soms krijgt hij een telefoontje van een gekwetste schrijver, die zijn eigen boeken wil terugkopen. En dat mag natuurlijk, want Sterk begrijpt zo'n schrijver wel: ,,Als je in de ramsj ligt, dan heeft je boek het niet goed genoeg gedaan.''

Ramsj staat voor commerciële mislukking en sommige schrijvers verbloemen die liever. Ze verstoppen hun onverkochte boeken thuis op de vliering, of ze vragen hun uitgeverij om de voorraad te vernietigen. Want de opslag van boeken is duur en dus moet de uitgever kiezen tussen verramsjen of 'verpulpen'.

'Ramsj' is jiddisch voor 'rommel', restjes onverkochte waar. Schrijvers en uitgeverijmedewerkers praten er liever niet over: ,,Het is niet mijn favoriete onderwerp,'' zegt Eric Visser, uitgever bij De Geus in Breda. De ramsj geurt naar teleurstelling: op de schappen van ramsjwinkels liggen de boeken waarvan uitgever en schrijver toch meer hadden verwacht. Gedroomde boeken gaan voor het volle pond in veelvoud en in herdruk over de toonbank, maar sommige boeken stranden roemloos in de uitverkoop. Welke toekomst een nieuw boek wacht, is lang niet altijd te voorspellen. ,,We leven allemaal van hoop,'' zegt Visser.

Je zou de ramsjhandelaar kunnen zien als de begrafenisondernemer van het boekproductiebedrijf. Maar Grietje Braaksma (43), verkoop- en marketingmanager van De Slegte, straalt iets vrolijks uit: liefde voor literatuur, enthousiasme voor het vak van boekverkoper. Zij ziet de ramsjwinkel als het geheugen van het boekenvak, als een geduldige moeder die boeken nog een tweede kans geeft. ,,Ik heb één filosofie in het leven: ieder niet gelezen boek is een gemiste kans,'' aldus Braaksma, die voorheen bij Athenaeum Boekhandel en Boekhandels Groep Nederland (BGN) werkte.

Ze geeft een rondleiding door de literatuurafdeling van De Slegte aan de Amsterdamse Kalverstraat. Hier staan tweedehands boeken en ramsj ('nieuwe tweedehands') in één prettige, lichte ruimte uitgestald. Braaksma vergelijkt haar ruime, maar natuurlijk verouderde collectie met die van de reguliere boekhandels, waar 'bestselleritis' en 'staccato' de verkoop dicteren. Doet een boek het niet goed in de eerste drie maanden, dan verdwijnt het alweer uit de winkel. En zo versmalt en verschraalt het aanbod in de gewone boekwinkels steeds meer, vindt Braaksma: ,,In feite houdt De Slegte heel erg die verschraling tegen.''

In de 32 boekwinkels van De Slegte worden oude, onverkochte boeken vaak weer fris gepresenteerd. Maar in het magazijn van de oudste ramsjhandelaar van Nederland (sinds 1929) hangt wél een rommelsfeer. Dat komt, zegt logistiek manager Marcel Hoogenboom, doordat De Slegte midden in een verhuizing zit. Volgend jaar worden de 8500 pallets met boeken versleept naar een nieuwbouwmagazijn in Lelystad, maar nu staan de boekenstapels nog verspreid over de 36 hallen van een voormalige vleesfabriek in Amersfoort. Kook-, reis-, auto-, knutsel- en kinderboeken staan hier in grote balen in 'bulkhallen' of op 'grijplocaties'. Collega's van Hoogenboom ('orderpikkers' genoemd) lopen met karretjes langs stapels oud karton en kasten vol aardige boeken die het in de reguliere boekwinkel (net) niet redden. Na De Slegte is er geen leven meer: boeken die echt niemand wil hebben, zelfs niet als ze flink zijn afgeprijsd, worden vermalen tot wc-papier. Jaarlijks ruimt De Slegte zo'n 500 ton oud papier op (inclusief verpakkingsmateriaal).

Van ramsj kun je rijk worden, zo bewijst miljonair Steven Sterk. Hij kent zijn klanten: ,,Afprijzen wekt een zekere gretigheid op. Mensen denken: voor die prijs wil ik het boek wél hebben.'' De marges per boek zijn klein, zijn winst komt uit de breedte. Jaarlijks verhandelt Sterk ruim een miljoen boeken (zo'n 1500 titels). Zijn concurrent De Slegte koopt en verkoopt elk jaar ruim tien miljoen boeken (7250 titels). Bij deze twee ramsjhandelaren samen komt zo'n 20 procent terecht van het totaal aantal boeken dat het Centraal Boekhuis (Nederlands grootste boekenmagazijn en -distributiecentrum) jaarlijks uitlevert. Profiteren Sterk en De Slegte van de overproductie, de mythische boekenberg? Is de ramsj het gevolg van wanbeleid van de uitgevers, die steeds meer boeken produceren?

Dat stuwmeer van boeken is 'borreltafelpraat', zegt marktonderzoeker Wim van Leeuwen van Stichting Speurwerk. Zijn cijfers gaan tot 1997: in dat jaar werden er ruim 17000 titels uitgebracht in Nederland, ruim 2000 meer dan in 1980. Van de afgelopen zeven jaar zijn geen aantallen bekend, maar Van Leeuwen gelooft niet dat de uitgeverijen nu zoveel meer titels zijn gaan produceren.

Toch doen uitgevers wel iets verkeerd, vindt Grietje Braaksma: ,,Ze produceren te veel 'middle of the road' boeken. Het dertiende in een dozijn van de chicklit, het zoveelste vrouwenjankboek, er is teveel van hetzelfde.'' Veel boeken zijn karakterloos volgens Braaksma, ze worden op de markt geslingerd zonder visie of passie. Dergelijke boeken halen zelfs de ramsj niet meer: ze verdwijnen ongezien en ongelezen in de papierversnipperaar.

Niet alleen kneusjes belanden in de ramsj, maar ook de mooiste boeken. Veronachtzaamde kwaliteit, gebonden werkjes uit het Privé-domein, zorgvuldig gedrukte kunstboeken, het verzameld werk van Couperus, een restje Hella Haasse, de brievenboeken van Reve, bijna elke roman van Willem Brakman, een bundel essays van Jeanette Winterson. Voordat Coetzee doorbrak met 'In ongenade' waren zijn boeken alleen in de ramsj verkrijgbaar. Die voorgeschiedenis deelt hij met veel Nobelprijswinnaars, onder wie Elfriede Jelinek. Dat was pech voor Querido: net voordat bekend werd dat de schrijfster de belangrijkste literaire prijs ter wereld zou krijgen, verkocht de uitgeverij een restpartijtje van Jelineks boeken aan De Slegte.

Ook de griezelboeken van kinderboekenschrijver Bies van Ede kwamen in de ramsj terecht. Hij is daar boos over: ,,Het is natuurlijk uitermate lullig om in de ramsj te liggen, want dat geeft aan dat je uitgever niet voldoende zijn best heeft gedaan.'' Van Ede wil dat zijn boeken meer zorg en aandacht krijgen, daarom verruilde hij uitgeverij Leopold (die zijn boeken verramsjte) voor Van Goor.

Schrijver Ad ten Bosch (53), voormalig boekhandelaar en uitgever, heeft zich wel verzoend met de ramsj. Zozeer zelfs, dat hij zijn vierde roman 'Huidhonger' (Arbeiderspers) afgelopen voorjaar maar meteen bij De Slegte presenteerde. Ten Bosch ziet het zo: ,,Vroeger was het treurig als je verramsjt werd. Maar nu is het alweer een eer -en dat bedoel ik cynisch- om door De Slegte opgekocht te worden. Je kunt tenslotte ook gewoon worden doorgedraaid.'' Een boek is tegenwoordig zo'n vluchtig product, dat Ten Bosch blij is dat eventuele lezers zijn boeken tenminste nog in de ramsj kunnen vinden.

Een roman kan al na drie maanden als mislukt worden beschouwd, voor non-fictieboeken valt het doek een paar maanden later. Uitgevers beklagen zich over de toegenomen 'omloopsnelheid' van boeken. Uitgever Eric Visser: ,,Vroeger kregen we nog de tijd om nieuwe auteurs bij boekwinkels aan te bevelen.'' Trage starters als 'Scheepsberichten' van Annie Proulx (waarvan inmiddels 100000 exemplaren zijn verkocht) kregen in de boekwinkel nog een groeikans. Maar nu moet een roman zich binnen drie maanden bewijzen. Krijgt een boek binnen die termijn geen publiciteit, dan wil de boekhandelaar het niet meer hebben. En dan is het dus rijp voor de ramsj, zegt Visser: ,,Een interview met een van onze nieuwe auteurs, Arthur Phillips, over zijn roman 'Praag', werd pas na zes maanden gepubliceerd in de krant. Toen lag zijn boek allang niet meer prominent in de winkel.''

Het boekenaanbod is groot, klanten kopen meer van hetzelfde ('De Da Vinci Code'), de boekwinkels kopen steeds selectiever in. Maar redacteur Marc Kregting vindt dat ook recensenten de omloopsnelheid van boeken onnodig opvoeren. Hij hekelt de gewoonte om boeken voor verschijning- als drukproef- al te lezen en te bespreken. Kranten willen boeken graag zo gauw mogelijk recenseren: ,,Maar eigenlijk is het idioot dat men niet wacht op het boek als materieel object'', zo schrijft hij in zijn recent verschenen analyse van het boekenvak, 'Zij zijn niet van Jeremia' (Van Tilt, 2004).

Die omloopsnelheid zal in de komende jaren alleen nog maar toenemen. In het verleden mochten boeken in Nederland pas na 2 jaar verramsjt worden, want voor die tijd gold de vaste boekenprijs. Maar vanaf 1 januari 2005 is de boekenprijs nog maar voor één jaar vastgesteld. Dat betekent dat genegeerde meesterwerkjes en andere 'mislukte' boeken straks veel eerder in de ramsj liggen.

Schrijver Ad ten Bosch laat zich door dit vooruitzicht niet ontmoedigen: ,,Als je stopt omdat je werelds succes nodig hebt, wat voor schrijver ben je dan?'' Ook Steven Sterk, die in de marge van zijn groothandel zelf Friestalige romans schrijft, gaat stug door met zijn schrijfwerk: ,,Als mijn eigen boeken niet goed genoeg verkopen, dan koop ik ze natuurlijk zelf op.''

Uitgevers zullen ook straks niet alles verramsjen. Uitgeefster Lidewijde Paris (Querido) probeert de restantenuitverkoop -toegestaan volgens het standaardcontract tussen schrijver en uitgever- in goed overleg met haar auteurs te regelen. Debuten van schrijvers die nog geen tweede boek hebben gepubliceerd, verramsjt zij uit principe niet.

En Harry Mulisch ligt helemaal nooit in de ramsj. Nu niet en straks waarschijnlijk ook niet, al zal De Bezige Bij heus wel eens met een onverkocht partijtje Mulisch blijven zitten. Grietje Braaksma vindt het wel goed dat ze schrijvers als Mulisch en Wolkers niet in haar eigen De Slegte-winkels vindt: ,,Dat heeft met eerbied te maken, bij deze grootheden voel ik me nederig. De Bijbel mag ook nooit in de ramsj.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden