Rijksmuseum doet onderzoek naar stukken uit de koloniale collectie

Ook de herkomst van het met zilver en robijnen versierde bronzen kanon van de koning van Kandy op Ceylon (nu Sri Lanka), een van de pronkstukken van het Rijks, wordt nader bekeken.Beeld RV

'Een dappere ommezwaai'. Zo betitelt historicus Jos van Beurden de beslissing van het Rijksmuseum in Amsterdam om bij wijze van proef onderzoek te doen naar tien stukken uit de koloniale collectie. 

Bekeken wordt of de objecten mogelijk op onrechtmatige wijze in de Nederlandse kunstcollectie terecht zijn gekomen: via roof, confiscatie of gedwongen verkoop. 

"Dit is een trendbreuk",  zegt Van Beurden, die jarenlang onderzoek deed naar koloniale kunstschatten met een dubieuze herkomst in Europese musea. Dit voorjaar verscheen zijn boek 'Treasures in Trusted Hands'. Daarin pleit hij ervoor dat bezitters van betwiste koloniale objecten een voorbeeld nemen aan de manier waarop met naziroofkunst is omgegaan (zie box onderaan). 

Van Beurden: "Vijftien jaar geleden was het Rijksmuseum medeondertekenaar - met onder meer het Louvre in Parijs, de grote musea in Berlijn en het British Museum - van een Verklaring van grote westerse musea, waarmee ze een eind wilden maken aan de discussie over in het verleden verworven objecten. De manier waarop ze aan koloniale objecten waren gekomen, moest in het licht van dat verre verleden worden bekeken. Nu breekt het Rijksmuseum met die Verklaring. En gaat het toch onderzoeken hoe bepaalde stukken zijn verworven. Dat is een flinke stap vooruit."

Transparant zijn

In een interview zaterdag met NRC Handelsblad zei Martine Gosselink, hoofd van de afdeling geschiedenis  van  het Rijks, dat een museum moet weten wat het in huis heeft en daarover transparant moet zijn. Door het onderzoek kan het museum zich voorbereiden op eventuele claims of zelfs 'voorwerpen teruggeven die niet rechtmatig zijn verworven'. Het aanpassen van tekstbordjes is ook een optie. In 2015 werden aanduidingen als neger, kaffer en Hottentot verwijderd. Bij sommige koloniale stukken wijst het museum er al op dat het om een in oorlogstijd buitgemaakt object gaat.

Dat is bijvoorbeeld het geval bij de diamant van Banjarmasin, één van de tien voorwerpen die worden onderzocht. De diamant was ooit in het bezit was van sultan Panembahan Adam van Banjarmasin (Zuid-Borneo). In 1859 besloot Nederland het sultanaat met geweld in te lijven nadat er problemen waren ontstaan over de troonsopvolging. De diamant werd toen tot Nederlands staatsbezit verklaard. 

Teruggave

Ook de herkomst van het met zilver en robijnen versierde bronzen kanon van de koning van Kandy op Ceylon (nu Sri Lanka), een van de pronkstukken van het Rijks, wordt nader bekeken. Volgens het tekstbordje hebben de Nederlanders dit kanon in 1765 buitgemaakt tijdens een militaire campagne. Van Beurden: "Wat níet vermeld is dat Sri Lanka het kanon, waarmee saluutschoten werden gelost om bezoekers van de koning te verwelkomen, al in 1980 heeft teruggevraagd. Die informatie mag niet ontbreken als je transparant wilt zijn."

Over teruggave van objecten wil het Rijksmuseum in dit stadium niets zeggen. Van Beurden: "Dat is de volgende stap in het proces. Of er objecten teruggaan is niet aan mij, maar aan de betrokken landen en musea. Die dienen te onderhandelen vanuit het bewustzijn dat er veel is mis gegaan in de koloniale periode. Dat heelt wonden en verbetert relaties. En op den duur zal er toch meer evenwicht moeten komen tussen de rijke collecties in het westen en de schrale verzamelingen in de herkomstlanden."

Naziroofkunst 

De teruggave van door de nazi's geroofde kunst in de Tweede Wereldoorlog kan als voorbeeld dienen hoe westerse regeringen moeten omgaan met koloniale kunstschatten. In zijn boek 'Treasures in Trusted Hands' presenteert Jos van Beurden het model dat hij daarvoor heeft ontwikkeld in de lijn van de 'fair en just solution' gedachte uit de 'Washington Conference Principles'. 

Zijn suggesties: doe onderzoek, zowel in musea als particuliere collecties, naar koloniale voorwerpen. Kom dan in overleg op basis van gelijkwaardigheid tot een oplossing voor kunstschatten die geroofd zijn of op een betwistbare manier verkregen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden