Rijks kreeg geen Rembrandt-variatie maar is toch blij

Het is een beproefde formule in de museumwereld: nodig een beroemd kunstenaar uit, laat hem variëren op een gerenommeerd werk uit de collectie, en zie: de publiciteitsmolen begint te draaien en de bezoekers stromen toe.

Dit is hoe het Rijksmuseum de met diamanten ingelegde schedel van Damien Hirst in 2009 gebruikte om aandacht te genereren, en dit is waarschijnlijk precies wat het museum voor ogen stond toen het datzelfde jaar de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer (1945) vroeg een kunstwerk te maken geïnspireerd op Rembrandts 'De Nachtwacht' (1642).

Maar het scheppingsproces is grillig en de wegen van de kunstenaar zijn ondoorgrondelijk - en Kiefer wijzigde zijn plan. Niet Rembrandts 'Nachtwacht', maar Van Goghs 'La Berceuse' (1888; uit de collectie van het Van Gogh Museum), zou het uitgangspunt vormen van zijn installatie, zo ontdekte een medewerker van het museum in december tijdens een bezoek aan het Franse atelier van de kunstenaar.

Afgelopen vrijdag, toen in het bijzijn van de kunstenaar zelf én de voltallige Nederlandse (en Duitse) pers de installatie werd gepresenteerd, werden aan het incident weinig woorden vuil gemaakt. Nee, hij was niet teleurgesteld, zei Rijksmuseum-directeur Wim Pijbes. En ja, hij was verheugd over het resultaat. Daarmee stelde hij zich op als de man die naar een sterrenrestaurant gaat en Gebraden Lam bestelt, maar Anjouduif krijgt voorgeschoteld: hij at op wat hem werd voorgezet; de reservering was immers niet gratis, en de chef kwam uit Parijs.

In feite doet het er ook niet toe hoe de kunstenaar tot zijn werk kwam, wat telt is het resultaat: heeft 'La Berceuse: for Van Gogh' genoeg kwaliteit en overtuigingskracht om tegenover een topstuk als 'De Nachtwacht' overeind te blijven?

Het is in ieder geval een mooi ding: groot (4 meter hoog), zwaar (2850 kilo), Teutoons (ik zou bijna schrijven: Duits). Het bestaat uit drie, diepe, glanzende bakken die doen denken aan terraria in het reptielenhuis van de dierentuin en waarvan er twee zijn gevuld met zonnebloemen gemaakt van kunsthars en één met een afgepeigerd klapstoeltje. Het werk is ruimtelijk. Je kunt er omheen lopen. Je kunt jezelf erin bekijken; je zou er luxe kleding in kunnen showen - of tropische vissen.

Voor Pijbes heeft 'La Berceuse' de 'mentaliteit' van 'De Nachtwacht', maar dat zegt weinig. Het heeft ook de 'mentaliteit' van een Francis Bacon-triptiek. Of van Hirsts bakken met dode beesten. Of voor mijn part van een optreden van Hans Klok ('en nu, hooggeëerd publiek, ga ik deze klapstoel laten verdwijnen!'). Kunst komt voort uit andere kunst; als je maar lang genoeg kijkt heeft alles uiteindelijk wel met iets anders te maken.

Belangrijker hier is of het werk de ruimte beheerst, of het, zoals dat in museologische termen zo chique heet, een dialoog aangaat met de omgeving. Dat lukt.

'La Berceuse' is sferisch en mysterieus en de spotjes op de zonnebloemen rijmen mooi met het clair-obscur in Rembrandts doek.

Als u naar het Rijks gaat, doe dan als ik: loop naar de achterkant van de installatie, ga voor de middelste bak staan, en kijk, langs het stoeltje en over de hoofden van de andere bezoekers heen, naar de overkant van de zaal waar 'De Nachtwacht' hangt. Altijd vormden Banning Cocq en Van Ruytenburgh het begin van de stoet. Nu zijn ze het eindpunt.

Met zijn 'La Berceuse' maakte Kiefer het museumpubliek tot integraal onderdeel van Rembrandts schilderij - hij had er slechts glas en metaal voor nodig.

Kiefer en Rembrandt / Anselm Kiefer gefotografeerd door Anton Corbijn; Rijksmuseum; Amsterdam; tot 4 juli

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden