Rijker dan toen, maar ook gelukkiger?

De foto's uit het boek 'Gouden jaren' roepen bij veel lezers nostaligische gevoelens op. Zo was tbc vroeger een gevreesde ziekte en was de röntgentechniek nog niet zo vergevorderd als nu. Beeld MAI
De foto's uit het boek 'Gouden jaren' roepen bij veel lezers nostaligische gevoelens op. Zo was tbc vroeger een gevreesde ziekte en was de röntgentechniek nog niet zo vergevorderd als nu.Beeld MAI

Met 'Gouden jaren' biedt Annegreet van Bergen tegenwicht aan het gesomber over de crisis. "Sinds de jaren '50 is iedereen er in welvaart op vooruitgegaan."

Het kwartje viel bij journaliste Annegreet van Bergen toen zij in 2011 in haar keuken een verse ananas stond schoon te maken. "Hoe normaal is het dat ik dit op een gewone doordeweekse dag sta te doen, vroeg ik me opeens af. Ik herinnerde me wat een bijzondere gebeurtenis dat bij ons thuis was, ik was toen zes, waar we ananas alleen uit een blikje van Del Monte kenden."

Het was de start van een denkproces dat leidde tot het boek 'Gouden jaren', het onwaarschijnlijke verkoopsucces van 2015. Er zijn inmiddels meer dan 225.000 exemplaren van verkocht. Van Bergen stond deze maand op zo'n beetje alle beste-boekenlijstjes met haar boek over alle verworvenheden die de Nederlander zich sinds de jaren vijftig eigen heeft mogen maken. Ze werkt nu als gastconservator aan een expositie die in Museum Twentse Welle in Enschede over haar boek komt.

Het schoonmaken van de ananas gebeurde in de maanden dat de economie in een recessie verkeerde. Dit ging gepaard met apocalyptische beelden over armoede en ellende die Nederland en de wereld te wachten stonden. "Ik dacht: we kunnen ons wel te sappel maken over de crisis die ons in de onkenbare toekomst te wachten staat, maar is het niet zinniger om eens achterom te kijken, om te beseffen in wat voor ongelofelijke rijkdom we leven. Ik had even geen zin om mee te somberen over pensioenen die zouden worden gekort."

Kunstgebit
"Berichten over een kwart procent groei of krimp haalden de voorpagina's van kranten en ik wilde laten zien waar we het écht over hebben als we praten over economische groei. In Gouden jaren wilde ik aan de hand van cijfers en feiten laten zien hoeveel er sinds de jaren vijftig voor bijna alle Nederlanders ten goede is veranderd."

In het boek neemt Van Bergen de lezer mee naar de jaren vijftig, toen hoger onderwijs voor slechts een enkeling was weggelegd, hoe normaal het was dat mensen een kunstgebit hadden, dat naast de eigen kinderen ook ouders en verdere familie in het al krappe huisje moesten worden gehuisvest, hoe vakantie bestond uit één dagje uit en hoe mensen voor de wekelijkse douchebeurt naar het badhuis moesten. Ze laat zien hoe het dagelijks leven in Nederland sindsdien ingrijpend veranderde.

Ze hoort van veel mensen dat ze het boek een 'feest van herkenning' vonden. Het zijn vooral de nostalgische foto's die mensen in vervoering brengen. Bij het woord nostalgie reageert Van Bergen geprikkeld. "Als mensen met weemoed aan die tijd terugdenken, vrees ik dat ze slechts oppervlakkig hebben gelezen. Ik snap dat nostalgie op de loer ligt, maar dat heb ik proberen te vermijden."

null Beeld Gouden jaren - Annegreet van Bergen
Beeld Gouden jaren - Annegreet van Bergen
Annegreet van Bergen: 'Het vooruitzicht op meer maakt het land onmiskenbaar milder, toleranter.' Beeld Koen Verheijden
Annegreet van Bergen: 'Het vooruitzicht op meer maakt het land onmiskenbaar milder, toleranter.'Beeld Koen Verheijden

"Wat ik duidelijk wilde maken is dat iedereen - misschien niet allemaal in dezelfde mate- sinds die jaren vijftig rijker en welvarender is geworden. Sinds die tijd heeft iedereen kansen gekregen; kansen die mijn grootmoeder, aan wie ik het boek heb opgedragen, nooit heeft gekregen."

Twee vakanties
Het verbaasde Van Bergen dat bijvoorbeeld ouderen briesen van woede als hun pensioen dreigt te worden gekort. "In de inleiding laat ik Nico aan het woord die over de korting boos is, omdat hij 'veertig jaar heeft betaald en hem is beloofd dat het welvaartsvast zou zijn'. Maar als ik vraag of hij veertig jaar geleden had kunnen bedenken dat hij later twee keer per jaar een maand op vakantie zou kunnen, dan is het antwoord ontkennend. Tot aan zijn militaire dienst ging hij een dag per jaar weg, zo bekende hij. Maar dat neemt niet weg dat er wel ouderen zijn die het moeilijk hebben hoor en bij wie de laatste maatregelen van het kabinet hard aankomen."

Een verklaring voor de boosheid van veel mensen in deze jaren van ongekende welvaart, zoekt Van Bergen bij psycholoog Nico Frijda. Hij had het over de wet van de asymmetrische adaptatie van blijheid en droefheid. "Frijda bedoelde dat mensen over het algemeen leuke dingen eerder vergeten dan akelige gebeurtenissen. Dat ben ik met hem eens. Prettige dingen wennen."

Een van de meest gestelde vragen die Van Bergen bij lezingen krijgt, is of we door al die welvaart wel gelukkiger zijn geworden. Zij becijferde in haar boek dat in zestig jaar tijd het reële inkomen van de Nederlander is verviervoudigd. Het is duidelijk dat we niet vier keer zo gelukkig zijn geworden.

Hoewel het antwoord volgens de econome eigenlijk buiten haar kennisterrein valt, durft ze te beweren dat we gelukkiger zijn dan we ons realiseren. "Neem nu de vooruitgang in de geneeskunde. Als ouders een kind verliezen hakt dat er verschrikkelijk in. Dan hangt er een schaduw over de rest van hun leven."

Verwoest
"Vroeger kwam het heel vaak voor dat kinderen overleden. Nu is het een zeldzaamheid dat dat gebeurt. Het is de gewoonste zaak van de wereld dat je je kind niet hoeft te begraven. Via via kende ik ooit een vrouw die we een 'beetje raar' vonden. Na een gesprek bleek dat zij vroeger drie kinderen aan verschillende ziektes had verloren. Toen begrepen we het, haar leven was verwoest."

In 1960 telde Nederland in totaal ruim een half miljoen auto's. Minder dan het aantal nieuw verkochte exemplaren in crisisjaar 2011. Beeld MAI
In 1960 telde Nederland in totaal ruim een half miljoen auto's. Minder dan het aantal nieuw verkochte exemplaren in crisisjaar 2011.Beeld MAI

In haar vaak persoonlijke boek haalt Van Bergen het voorbeeld aan van haar kleindochter Isolde die met een hartafwijking werd geboren. Zonder een openhartoperatie had de toekomst er voor haar slecht uitgezien. "Ik denk er alleen nog aan als ik dat sneetje op haar borst zie", zegt Van Bergen. "We moeten niet vergeten dat die economische groei de onvoorstelbare ontwikkeling van de geneeskunde heeft mogelijk gemaakt."

Van Bergen wilde met Gouden jaren zeker niet afrekenen met wat Harry Mulisch in de jaren zestig neerbuigend het 'klootjesvolk' noemde. In zijn boek 'Bericht aan de rattenkoning' schreef Mulisch over de jongelui die op zaterdagavond naar Het Lieverdje op het Spui in Amsterdam trokken 'terwijl hun ouders op ijskasten en wasmachines gezeten met hun linkeroog naar de TEVEE keken en met hun rechter- naar de AUTO voor de deur'.

Statussymbool
"Ik erger me aan die smalende toon van intellectuelen", zegt Van Bergen. "Ik wilde laten zien dat we door de huishoudelijke apparaten een heel prettig en nuttig leven hebben. Stel dat ik geen wasmachine zou hebben, dan had ik nu tegen jou moeten zeggen: 'leuk dat je er bent, maar je moet me helpen met die ketel en dan gaan we nog even de was spoelen'. Ik weet wel dat de auto toen een statussymbool was, maar gelukkig is het steeds meer een vervoersmiddel en meer niet."

"Ik ben zelf niet verslaafd aan televisie, maar onlangs heb ik uit de bieb een prachtige Russische dramaserie geleend, 'De idioot' naar het boek van Dostojevski. Met Nederlandse ondertiteling! We hebben ervan genoten. Is dat materialistisch? Ik denk van niet, maar die mening probeer ik de lezer niet op te dringen. Ik heb me in Gouden jaren zo neutraal mogelijk opgesteld."

Zo wil Van Bergen ook niet neerbuigend doen over economische groei. "Het vooruitzicht op meer maakt het land onmiskenbaar milder, toleranter. Dat mensen die zich in hun bestaan bedreigd voelen op Front National en PVV stemmen, begrijp ik wel. Ik sympathiseer niet met die partijen, maar ik snap de beweegredenen van mensen om radicaal-rechts te stemmen. In een wereld waar constante groei is, is herverdelen een stuk makkelijker. Als je het financieel goed hebt, is het makkelijker om kritisch over groei te zijn. Dan kun je in een Toyota Prius rijden, in een goed geïsoleerd huis wonen en biologisch-dynamisch eten."

'Machineschrijven' was een vaardigheid die lang niet iedereen beheerste. Je leerde in de maat te tikken, want zo kreeg je een regelmatige aanslag en kwamen alle letters even zwart op papier. Beeld MAI
'Machineschrijven' was een vaardigheid die lang niet iedereen beheerste. Je leerde in de maat te tikken, want zo kreeg je een regelmatige aanslag en kwamen alle letters even zwart op papier.Beeld MAI

Of we door de enorme welvaartsstijging leuker zijn geworden, is een vraag die Van Bergen het liefst bij de lezer wil laten. Zij geeft het voorbeeld van haar moeder die van 1922 is en op haar veertiende moest gaan werken. "Ik heb het haar nooit gevraagd, maar ik weet zeker dat zij liever, net als ik, in 1954 was geboren en een mooie opleiding had kunnen volgen. Dat vind ik een illustratie van leuker en dat hebben we te danken aan economische groei."

Mond-tot-mondreclame
Uiteraard heeft de welvaartsgroei zo zijn negatieve kanten. In het hoofdstuk over mobiliteit brengt Van Bergen in beeld hoe de groei van het autoverkeer gepaard ging met een ongekend aantal verkeersdoden. In 1972 kwamen in het verkeer 3460 mensen om het leven. "Daar is wat aan gedaan, dat aantal lag in 2013 op 570. Maar wat blijft is de landschapsschade die het asfalt heeft aangericht, met name in de Randstad. Niet alles is halleluja."

Het succes in 2015 was voor Van Bergen een prettige verrassing. Toen het boek af was, vermoedde ze dat het mensen zou kunnen aanspreken. Hoewel veel media Gouden jaren aanvankelijk over het hoofd zagen, merkte ze dat het bij mensen 'de tongen losmaakte'. Ze herinnert zich dat ze eens bij een kassa van een bouwmarkt in de rij stond en twee mannen over haar boek hoorde praten. "Ze zeiden dat ze het zo'n leuk boek vonden en toen vroeg een man die achter hen stond wat de titel was. Ik was getuige van hoe mond-tot-mondreclame in de praktijk gaat."

"Het succes zit onder meer in het vermijden van wollige beschrijvingen en dat ik in de plaats daarvan mensen aan het woord laat. Ik vertel van dingen die ik me zelf nog uit die tijd herinner. Het toontje van 'dat was wat voor die tijd' vind je niet in mijn boek. Ik kijk met de verwonderde ogen van het meisje van zes dat voor het eerst een ananas ziet."

Annegreet van Bergen, 'Gouden jaren', Atlas Contact, 352 blz., €19,99

Wie is Annegreet van Bergen?

Annegreet van Bergen (1954) is econoom en journalist. Ze schrijft al ruim dertig jaar over economie, werk en samenleving voor onder meer de Volkskrant en Elsevier. In 2000 publiceerde zij 'De lessen van burn-out'. In 2010 schreef zij 'Mijn moeder wilde dood', over de doodswens van haar moeder en haar eigen ervaringen. Sinds 2005 woont zij in Zutphen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden