Riga, las ik in een folder van een in die stad ...

Riga, las ik in een folder van een in die stad gevestigde instelling, is een metropool in het midden van Europa. Alles wat Riga zou kunnen zijn: een metropool is het niet en de stad ligt ook niet in het midden van Europa. Het is een behoorlijke stad die enigszins aan de rand van Europa ligt. Vroeger was het, te oordelen naar oude gravures en foto's, een fraaie Hanzestad. En in de toekomst kan het, als de grauwsluiers van het marxisme-leninisme zijn opgetrokken, wat nog lang niet het geval is, een mooie en levendige stad worden.

KOOS VAN WERINGH

Dat de Letten er alles aan gelegen is zich in het Westen op trotse wijze te presenteren is begrijpelijk. Meer dan een halve eeuw was het land onderdrukt en werd verlangd naar de dag der bevrijding van het Sovjetjuk. Ik heb wel eens, in Amsterdam en Londen, een avond bijgewoond van ballingen uit het Balticum. De sfeer was niet alleen vol van nostalgie, ook strijdbaarheid behoorde ertoe. Er werd niet aan getwijfeld dat DE dag ooit eens zou aanbreken.

Op een van die bijeenkomsten werden teksten gezongen uit een cantate voor tenor, bariton, koor en orgel. Ik verstond er niets van, maar heb mij laten uitleggen dat het ging om een gedicht, een gebed, uit 1943, geschreven door Andrejs Eglitis en op muziek gezet door Lucija Garuta. Later hoorde ik het stuk nog een keer via de BBC-radio. De omroepster vertelde wat de tekst in het Engels betekende. Het was juist in de tijd dat ik bezig was met de voorbereiding van een tentoonstelling van politieke prenten van Sergej Civinski die werkte voor de in Riga verschijnende krant Sewodjna (Vandaag). Na de Russische val werd hij gearresteerd en in Moskou om het leven gebracht. Ik schreef naar de BBC of ik de tekst van die cantate kon krijgen, maar heb nooit antwoord gekregen.

In Riga kom ik het station uit en in de etalage van de eerste de beste boekhandel zie ik een boek staan met een herosche figuur op de voorkant. Het boek bevat, zo blijkt, de tekst en de muziek van de cantate uit 1943. Dievs, tava zeme deg!, heet het stuk. Achterin is een Engelse vertaling opgenomen: God, de wereld staat in brand!

Verhaald wordt van de oorlog die is uitgebroken en die de steden in puinhopen heeft doen veranderen en de dorpen met de grond gelijk maakte. De vrede is ver te zoeken, het lijkt wel de dag van het laatste oordeel.

Maar de Letse natie zal nooit verdwijnen, God zal dat niet toelaten. Alleen Hij weet wanneer de duisternis zal verdwijnen. God zal ervoor zorgen dat de Letse vlag blijft bestaan. De zonen willen vrij zijn en God zal hen daarbij helpen.

In de cantate is ook het Onze Vader opgenomen.

Als ik op een terras deze teksten zit te lezen, komt een vrouw vragen of er nog een plaats vrij is. Ze ziet mijn boek en begint ongevraagd te vertellen dat het hier om een historisch document gaat, dat in de geschiedenis van Letland een belangrijke rol speelt. Ze spreekt redelijk Duits. Voor de generatie waartoe zij behoort - ze is zeker een eind over de zeventig - was het gebed van Eglitis een bron van kracht waaruit geput werd om die verschrikkelijke tijd door te komen. Een deel van haar familie is door de Russen naar Siberie gedeporteerd, een kleiner deel zag kans naar de Verenigde Staten te emigreren. Ze hoopt nog een bezoek aan Chicago te kunnen brengen, want haar familie is te oud en te zwak een reis naar Letland te ondernemen. “Mijn broer ziet zijn vaderland niet meer,” zegt ze bedrukt, “maar dat Letland weer vrij is heeft hem zeer aangegrepen.”

Ik wil van haar weten of zij de terugkeer van de onafhankelijkheid ziet als een verhoring van dat gebed. De vraag had ik net zo goed niet kes stellen, want natuurlijk is dat het geval: “God heeft ervoor gezorgd dat de Sovjet-Unie uit elkaar gevallen is.” Uit mijn gezichtsuitdrukking meent ze te kunnen opmaken dat ik daar een vraagteken bij plaats, want ze vraagt snel: “Gelooft u dat dan niet?!”

Als het om vragen van geloof gaat, houd ik mij al jaren op de vlakte, omdat bij verschil van mening daarover de kiemen voor een (volgend) conflict worden gelegd. Geloof is zelden of nooit het geloof van andersdenkenden, maar bijna altijd het gelijk van de eigen kant. Met veel omhaal van woorden probeer ik de vrouw duidelijk te maken dat het historisch en politiek gezien niet zo eenvoudig is vast te stellen waar de hulp van God aanwezig is geweest. Het Rode Leger zal niet in de naam van God de Baltische staten hebben bezet, maar de Duiters die de Russen voor korte tijd verdreven kwamen onder het motto: “Gott mit uns”. Dat stond op de sluiting van hun uniformen.

Het Britse volkslied heet God save the Queen en ook in dat van de vrijstaat Beieren gaat het over God die de Duitse aarde zegent. En bestaat niet ook de uitdrukking God, Nederland en Oranje? En dan heb ik het nog niet over Noord-Ierland, waar de strijdende partijen zich zeker niet op eigen houtje in de gevechten zullen begeven. Veel landen en groepen roepen Gods hulp in om hun (aan elkaar tegengestelde) belangen te behartigen. Ik wil haar een Nederlandse gulden laten zien met de tekst God zij met ons, maar heb er niet een bij me.

Maar, dat zie ik nu voor het eerst, die tekst staat ook op een munt van vijf gulden. De Letten hebben niet het alleenrecht op God, dat zal de mevrouw toch moeten inzien.

“Toch is het zo,” zegt ze, “dat het geloof voor mij en veel anderen het houvast was te overleven. En dat zal ook zo blijven, want ook al is Letland onafhankelijk, de wereld staat nog steeds in brand.” Daarna begint ze een somber betoog over de problemen die zich nog zullen voordoen.

Ik was even op dat terras neergestreken om mijn nieuwe aanwinst te bekijken, maar als ik vertrek heb ik de indruk niet helemaal tot rust te zijn gekomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden