Rick van der Ploeg

Rick van der Ploeg (Rotterdam, 1956) is PvdA-politicus en hoogleraar. Sinds 1998 is hij staatssecretaris van onderwijs, cultuur en wetenschappen. Met zijn voorstel de deuren wijdopen te zetten voor nieuwe aanvragers, haalde hij de woede van reeds gesubsidieerde kunstenaars op hals. Sindsdien heeft hij menige knuppel in het politieke hoenderhok gegooid. De grote vraag is of hij na de verkiezingen als staatssecretaris in de Tweede Kamer zal terugkeren.

1.Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben

,,De dominee van de Zeemanskerk had een spraakgebrek. Hij stotterde. Heel erg. Om twee uur, na de dienst, ging mijn moeder, samen met andere Engelse dames, aan de gin-tonic en speelden wij tafeltennis, of gooiden pijltjes. Tijdens deze afternoon-sessions kon je met de dominee over ieder onderwerp debatteren. Macht, ook de kerkelijke, was er om bespot te worden. Ik herinner mij heftige gesprekken over de evolutietheorie waarin de verwerpelijke moraal van de katholieke kerk, die het pro creatio-beginsel boven de preferentie van de variëteit en gezonde lustgevoelens plaatst, ter discussie werd gesteld. Er wordt nu afgegeven op de islam, maar de katholieke leer heeft, wat het onderdrukken van vrouwen betreft, ook heel wat op haar kerfstok. In de Koran wordt in ieder geval veel vrolijker over seksualiteit gesproken. Het idee dat seks ook leuk zou kunnen zijn was voor de christelijke kerk heel lang ondenkbaar. Monty Python zong het al: every sperm is sacred.''

,,Ik ging in die tijd ook naar catechisatie -dat was de protestantse invloed van vaders zijde- maar dat vond ik verschrikkelijk. Er was een totaal gebrek aan respect voor de intelligentie van het kind, geen ruimte voor verwondering of nieuwsgierigheid naar andere wegen. Al die leuke dingen die je niet mocht doen - je zou er haast een hedonist van worden. Ik ging naar een christelijke scholengemeenschap. Daar gaf meneer Streefkerk maatschappijleer. Ik kwam hem laatst nog tegen, 't is een heel bijzonder mannetje. Hij bracht, vanuit een bijbels perspectief, andere godsdiensten, euthanasie, voorbehoedsmiddelen, armoede in de wereld en al die andere 'lastige' onderwerpen ter sprake. Kijk, dáár kon ik mee uit de voeten. Denken vanuit een christelijke traditie, zonder te geloven in al die wetenschappelijke lariekoek over een aarde die in zes dagen is geschapen. Ik ben een overtuigd evolutionist. Wij zijn hier toevallig. Een aantal fysische constanten heeft het leven op aarde mogelijk gemaakt. Tot zover kan ik het begrijpen. God is een ander woord voor alles wat ik niet begrijp.''

2. Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is

,,Moet je dit hier zien, Els Borst wilde het niet op haar kamer hebben, maar ik vind het een prachtig schilderij. Het is van Constant, een aanklacht tegen het seksisme. De vrouwen worden weergegeven met gigantische heupen, de mannenhoofden hebben de vorm van een asperge. Vaak zegt één beeld meer dan duizend woorden. Kunst raakt mij van binnen. De Kindertotenlieder van Mahler maken mij aan het huilen. Martin van Amerongen zei op deze plaats: ik geloof in kunst. Dat snap ik helemaal. Voor mij komt daar ook de wetenschap bij: Galileo, Darwin, Newton, Einstein, maar ook grote sociologen. Ik begrijp en respecteer gelovige mensen. Ik heb, net als zij, ook de behoefte om mij ergens aan vast te klampen. Maar ik snap nog steeds niet hoe het mogelijk is dat zowel de goedaardige Ikon-dominees hier in Nederland als de xenofobe, ultra-rechtse Attila de Hun-achtige types die in de Verenigde Staten hun gebedsdiensten leiden zich kunnen beroepen op één en dezelfde inspiratiebron.''

3. Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken

,,Ik zou mij ervoor schamen Gods naam ijdel te gebruiken. Potverdriepiemelkontjes! Dat riep mijn Britse moeder altijd. Ze gooide gewoon alle vieze woorden die ze kende op een hoop. Ik betrap mijzelf er nu wel eens op dat ik het drieletterwoord voor het vrouwelijk geslachtsorgaan gebruik en dan schaam ik mij ook diep. Het is zo ordinair. Ik hou alleen van goede, niet ordinaire poep- en piesgrapjes in een ongebruikelijke context. En dan heb ik het niet over Waardenberg en De Jong die van de VPRO op het hoofd van Michaël Zeeman mogen poepen, maar over de grappen van Blackadder, Absolutely Fabulous of Bottom; Britse humor dus. Britten hebben het bespotten van zichzelf tot kunst verheven.''

4. Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen

,,Voor de man die iedere dag olietankers schoon moet maken, is de zondag heilig, maar ik kan wekenlang zestien uur per dag doorwerken omdat werk en hobby voor mij vaak in elkaar overlopen. Ik kan pas ontspannen als ik artikelen moet schrijven. Ik wil die sabbatdag dus niet al te letterlijk nemen, maar ik denk wel dat het goed is om te onthaasten. Ik doe dat door iedere dag anderhalf uur in het bad te zitten. Dan luister ik naar muziek, of lees een goed boek. Soms lees ik ook een krant, maar dat probeer ik te vermijden. Het lezen van een krant leidt namelijk zelden tot blijvende verdieping. Tenzij het The Economist of Nature is, natuurlijk.''

5. Eer uw vader en uw moeder

,,Mijn moeder was the all loving mum. Ze bakte iedere dag drie grote taarten. Er kwamen altijd vriendjes over de vloer. Ze hield onvoorwaardelijk van de kinderen. Mijn moeder was ook totaal verkikkerd op mijn vader, terwijl hij heus niet altijd even aardig was voor haar. Hij had zowel in Nederland als in Engeland een vrouw en een stel kinderen. Ze kon geen kritiek op hem verdragen, zelfs niet na zijn dood. Mijn zusje heeft wel eens gesuggereerd dat ze ons wilde beschermen: wat er ook gebeurt, de kinderen moeten van hun vader houden. Zijn mindere kanten hoeven niet benadrukt te worden. Maar ik ben ervan overtuigd dat het oprechte liefde was. Het was ook moeilijk om niet van hem te houden. Hij was een dominante, markante man. Hij bemoeide zich overal mee, diende iedereen van advies. Toen hij stierf zeiden veel mensen: 'Ik vond hem een zak, maar ik ben wel door hem gevormd'. Dat dubbele had ik ook. Er zat wel iets van Bordewijks Dreverhaven in die man. Mijn vader had ook losse handjes. Als hij ging slaan, bleef ik lachen. Dan werd hij nóg woester en sloeg hij nóg harder. Blijven lachen! Gun hem niet het genot dat je gaat huilen. Afschuwelijk? Dat vind jij. Ik niet. Nee, echt niet. Ik geloof niet dat lieve mensen altijd lief zijn. Ik ken gezinssituaties waar het er altijd zeer liefdevol aan toe ging: kusje voor papa, kusje voor mama, alles even keurig. Maar tegen de tijd dat die kinderen het huis uitgingen, was er geen land meer met ze te bezeilen. Zachte heelmeesters maken stinkende wonden. Mijn vader was hard, maar wel lief. Hij kwam iedere twee weken een paar dagen langs en dan kletsten we tot vier, vijf uur in de nacht. Over natuurkunde, over scheikunde; hij liet niet los tot ik hem alles wat ik op school leerde had uitgelegd. Hij stierf toen ik achttien was. Hij was pas vijftig. Mijn moeder is vijfenzestig geworden. Ik ben verdrietig geweest, maar van mijn vader had ik geleerd alles te relativeren. Het is niet anders. Weg is weg. Jaren later kwam het verdriet pas. Ik ging vooral mijn moeder missen. Ik heb haar vereerd. Ze heeft in haar eentje vier kinderen grootgebracht. Ze was een fantastische vrouw. Ik heb van niemand zoveel gehouden als van haar en het spijt me dat ze dat waarschijnlijk niet eens geweten heeft.''

6. Gij zult niet doodslaan

,,Grasmaaiers - ik heb er moeite mee. Dan maar liever een wilde tuin. Ik vond het vreselijk als mede-padvinders een tak van een boom afbraken. Je rukt toch ook niet zomaar iemands arm eraf? Ik heb het ook met open deuren: een scharnier van een open deur heeft, door het hefboomeffect, veel meer te dragen. Ik zal er niet om huilen, maar ik kan mij de pijn van zo'n scharnier wel voorstellen. Daarom doe ik altijd alle deuren dicht. Ik ben, kortom, in sommige opzichten een zoon van de Verlichting maar toch nog beetje animistisch. Met mens en dier wordt het al iets ingewikkelder. Ik zal geen mug dood meppen, maar ik eet wel -kleine hoeveelheden- vlees. En ik geloof niet dat ik een mens kan doden, maar je weet nooit wat je in bepaalde omstandigheden zult doen.''

,,Ik heb mij fysiek nooit bedreigd gevoeld, maar ik weet wel dat veel kunstenaars mijn bloed konden drinken toen ik mijn cultuurbeleid presenteerde. De deur moest open voor nieuwe aanvragers en het was, wat mij betreft, niet vanzelfsprekend dat iedereen die al subsidie had, die ook kon behouden. Ik werd zo vaak persoonlijk aangevallen dat vrienden zich bezorgd afvroegen hoe ik mij staande hield. Dat deed ik door te relativeren: zolang ik geen inhoudelijke argumenten tegen mijn beleid hoorde, zag ik geen reden om het te wijzigen. Een ander belangrijk aspect was mijn opvoeding: ik kon al die beledigingen langs mij af laten glijden, omdat ik wel erger gewend was geweest. Mijn vader kon véél beter treiteren. Op zulke momenten voelde ik mij als het jongetje dat niets liet merken van de pijn. Het jongetje dat blijft lachen.''

,,Laurens Jan Brinkhorst heeft net zo'n soort taak gehad: het roer moet om en dat doet 'au'. Het kabinet vindt dat het landbouwbeleid verder hervormd moet worden. Het is toch belachelijk dat Nederland meer varkens heeft dan mensen? Dan moet je dus in gesprek met mensen zoals boerenleider Wien van den Brink. Dat is geen pretje, maar toch altijd interessanter dan op een winkel passen waarin niets gebeurt.''

7. Gij zult niet echtbreken

,,Liefde zit vol met kleine leugentjes, maar het basale gevoel moet oprecht zijn. Het gros der mensen is risico-mijdend -doodsbenauwd om een bepaalde situatie ter discussie te stellen- en blijft daarom bij elkaar. Dat heb ik van huis niet meegekregen. Als het er niet meer is, is het er niet meer. Niets aan de hand. Dan geef je samen een groot feest en ga je uit elkaar.''

,,Natuurlijk was het de bedoeling dat ik bij mijn vrouw zou blijven, maar die belofte werd gedaan door de persoon die ik toen was. We leerden elkaar kennen in de flower power-tijd, twee bollebozen die het goed met elkaar konden vinden. Maar na verloop van jaren wilde zij verhuizen naar een groot, vrijstaand huis in een Londense suburb en deel uitmaken van de Britse middle class, terwijl ik een stadsmens ben, iemand die ervan houdt om naar het theater te gaan en gekke mensen te ontmoeten. Ik kon uren met een zwerver kletsen; zij had liever een goed gesprek met een hoge piet. Ik heb een leuke tijd met haar gehad, maar het was nog leuker toen het stopte. Sinds de scheiding is onze relatie uitstekend.''

,,Daarom is dit ook zo'n onzin-gebod. Ik zou willen zeggen: gij zult echtbreken als het gevoel weg is. Ik kan met de hand op mijn hart zeggen dat ik iedere relatie met intensiteit heb beleefd. Morele trouw is daarbij veel belangrijker dan afspraken over seks met anderen. Hoezo mannen hebben meer de neiging om seksueel ontrouw te zijn? Wat is dat nou weer voor een rare opmerking? Wie weet is het wel zo dat statistisch gezien vrouwen veel vaker vreemd gaan dan mannen. Ik heb meerdere relaties, tegelijkertijd, gehad maar ik heb wel geleerd dat het beter is om iemand met wie het óók op alle fronten klikt -reuk, stem, manier van denken- te zien als een goede vriendin. Daarom is het beter zo'n zeldzame vriendschap te koesteren en de emotionele intimiteiten te reserveren voor de vrouw met wie je op dat moment je leven en de vleselijke uitspattingen deelt. Monogamie is uiteindelijk toch de makkelijkste weg.''

8. Gij zult niet stelen

,,Politici zijn stofzuigers. Ze doen overal ideeën op, draaien er een lintje omheen en presenteren het als 'hun' pakket. Mijn makke is misschien dat ik te veel zelf wil bedenken. Ik ben altijd een fervent theaterbezoeker geweest. En toen ik nog in Tilburg doceerde heb ik het Nexus-instituut mede opgericht. Ik was dus al geruime tijd bezig met de combinatie van cultuur en kunst. Maar ik kan niet zeggen dat ik mij, voordat ik als staatssecretaris begon, goed heb ingelezen in het Nederlands cultuurbeleid. Ik heb zelf, door de literatuur over cultural economics erop na te slaan, mijn standpunten geformuleerd en ontdekte pas gaandeweg, in de verfijning van mijn ideeën, dat de dingen die ik zei door anderen ook al eens waren beweerd. Uiteindelijk is het dus ook niet mijn idee dat op tafel ligt, maar dat doet er niet zoveel toe. We zijn allen dwergen op de schouders van reuzen. Als er maar iets gebeurt. Ik ben voor dynamiek, ik ben voor evolutie. Ik wil een beetje leven in de tent.''

9. Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste

,,Jij hebt tijdens dit gesprek vast al eens gedacht: 'wat een vreemde snuiter, die Van der Ploeg' maar je bent te beleefd om het te zeggen. Het zou toch ook vreemd zijn als we altijd maar zeiden wat we dachten? In de aard van de zaak ben ik iemand die zegt wat hij vindt en doet wat hij zegt, maar ik heb ook een strong sense of the absurd. Ik hou ervan, meestal als ik mij verveel, om mensen in de maling te nemen. Vooral de mensen die zichzelf serieus nemen moeten het ontgelden.''

,,In de liefde gelden overigens andere regels: je kunt honderd keer zeggen dat je van iemand houdt, maar dat telt niet. Je moet het proeven, je moet het voelen, je moet het ruiken. Sommige gevoelens verliezen hun waarde zodra je ze in woorden probeert te vangen.''

10. Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is

,,Ik was een etterbak. Ik moest en zou hoogleraar worden, sneller dan wie ook. Gedreven door overmoed; door een gebrek aan kennis van mijn eigen capaciteiten. De dag waarop ik hoogleraar werd, wist ik: het stelt geen bal voor. Zo'n titel zegt niets. Hetzelfde geldt voor de functie die ik nu bekleed. Wat ben ik nou helemaal? Oenetje staatssecretaris. Kijk eens naar de reuzen die voor mij zijn geweest! Dan heb ik het niet alleen over mensen zoals Wim Kok, maar ook over de Gandhi's en andere grote namen in de wereldgeschiedenis. In dat rijtje hoor ik beslist niet thuis. Ik ben een slimme jongen hoor, maar gelukkig beschik ik over net genoeg intelligentie om te beseffen hoe dom ik ben. Misschien behoorde ik in mijn vakgebied wel tot de vijfhonderd beste economen in de wereld, maar de eerste twintig zijn nog altijd honderd keer zo goed als ik. Ik ken mijn beperkingen. Het staat niet in jouw rijtje, maar ik denk dat 'Gij zult de talenten die u heeft gebruiken' een mooi gebod had kunnen zijn. Wat ik doe is geen verdienste, ik doe gewoon waar ik goed in ben. Vroeger had ik een enorme concurrentiedrang. Het klinkt misschien gek, maar dankzij mijn vriendschappen -vaak met vrouwen- ben ik die eendimensionaliteit kwijtgeraakt. Zij hebben mijn zwakke kanten tegen het licht gehouden. Ik heb een vorm van altruïsme gevonden: ik deel mijn kennis. Lesgeven is fantastisch. Daarom heb ik de grootste lol van mijn promovendi. Een aantal van hen is nu zelf hoogleraar. Zij zijn mijn kinderen. Hun promovendi zullen mijn kleinkinderen zijn. Zo voelt dat. En dan zijn we weer terug bij het begin: waartoe zijn wij hier op aarde? Om een leven te hebben, maar vooral ook: om het leven door te geven. Ik heb één zoon, maar ik had eigenlijk zestig of zeventig kinderen moeten hebben. Daar, in dat spanningsveld, voel ik de paradox. Natuurlijk ben ik hier om mijzelf te mengen met andere mensen en mijn genen door te geven, maar zodra ik dit gegeven als een dogma aanvaard, is de verwondering verdwenen. Om gelukkig te blijven, moet ik dingen begrijpen. Ik wil toetsen, leren, verrast worden! Dat geldt voor mijn relatie, voor mijn werk, de natuur, de kunsten, voor alles. Aan het eind van iedere dag kijk ik in de spiegel en stel mezelf de vragen: ben ik vandaag geraakt? Heb ik iets geleerd? Zodra ik nee zeg, weet ik dat ik ongelukkig word.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden