Revolutionair in toga

De staat erkent het klimaatprobleem maar komt amper in actie, zegt advocaat Roger Cox. En dus sleept hij de overheid voor de rechter.

Nederland had vorig jaar de Europese primeur. Voor het eerst stapte een stichting samen met 886 mede-eisers naar de rechter om de overheid te dwingen meer actie tegen het probleem van klimaatverandering te ondernemen. Stichting Urgenda nam hiervoor de Maastrichtse advocaat Roger Cox (46) van Paulussen Advocaten in de arm. Bij het opstellen van de lijvige dagvaarding kon hij terugvallen op zijn eigen boek 'Revolutie met recht'. Hierin beschrijft hij onder meer hoe klimaatverandering en de slinkende olie- en gasvoorraden de samenleving kunnen ontwrichten.

Waarom is Vrouwe Justitia nodig om klimaatverandering te stoppen?

"Vrijwel alle gezaghebbende studies zijn het erover eens dat het risico aanzienlijk is dat de kritische grens van 2 graden opwarming rond 2050 overschreden gaat worden. Alle Nederlandse burgers zullen de gevolgen daarvan - hitte, droogtes, hevige regenval, overstromingen, stormen en oprukkende ziekten - in meer of mindere mate merken. De staat erkent de urgentie van het klimaatprobleem, maar komt amper in actie. Gelukkig steken steeds meer burgers en bedrijven zelf de handen uit de mouwen en maken werk van energiebesparing en het opwekken van groene energie. Dat is een mooie ontwikkeling, maar we kunnen de overheid niet van haar plicht ontslaan en verwachten dat burgers en bedrijven het wel alleen opknappen."

Waarom niet?

"De huidige energievoorziening is ook tot stand gekomen dankzij de staat. Denk aan de bouw van kolencentrales en de aanleg van het elektriciteitsnetwerk. Ook heeft de overheid zich altijd ingezet om de belangen van energiebedrijven in het buitenland veilig te stellen en zijn er joint ventures met bijvoorbeeld Shell opgericht. Nu wordt de verantwoordelijkheid voor de transitie naar duurzame energie vooral bij de consument gelegd. Maar zo'n grote maatschappelijke opgave kun je niet bij de burger leggen, daarvoor hebben we overheidsbeleid en investeringen in de infrastructuur nodig. Daarom eisen wij van de regering dat ze maatregelen neemt om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met ten minste 25 procent en liefst 40 procent te reduceren ten opzichte van het niveau van 1990."

Biedt het recht genoeg aanknopingspunten om deze zaak te kunnen winnen?

"Juridisch gezien doen we niets exotisch. We spreken de overheid aan op algemene juridische beginselen zoals het goede huisvaderschap. Dat betekent dat je ervan uit mag gaan dat de overheid haar best doet om te voorziene schade te voorkomen. Ook doen we een beroep op de mensenrechten. Door de dreigende milieuproblemen lopen basale rechten zoals het leiden van een ongestoord gezinsleven immers gevaar. Daarom zijn die 886 mede-eisers belangrijk, zij onderstrepen dat het hier om mensenrechten gaat."

Zijn er meer revoluties met recht bewerkstelligd?

"Zeker. Het meest aansprekende voorbeeld is denk ik het opheffen van de rassensegregatie in de Verenigde Staten. Hoewel politici en het merendeel van de blanke bevolking niet voor gelijke rechten van de zwarte bevolking waren, gingen verschillende rechtbanken in de jaren vijftig tegen de maatschappelijke stroom in met hun oordeel dat het onderscheid tussen zwarte en witte scholen niet binnen de Amerikaanse grondwet paste. Dit is een enorme steun geweest voor de burgerrechtenbeweging."

Waarom spreken jullie de Nederlandse overheid aan? Landen als China en de Verenigde Staten stoten toch veel meer broeikasgassen uit?

"Geen enkel land veroorzaakt in zijn eentje het probleem. Ook Nederland draagt eraan bij. Wij verlangen dat de overheid haar deelverantwoordelijkheid neemt. Bovendien hopen wij op een olievlekwerking."

Wat is de volgende stap?

"In België start ik in december een vergelijkbare zaak tegen de staat. In andere Europese landen als Spanje, Zwitserland en Noorwegen probeer ik hetzelfde zaadje te planten. En onderzoek ik de mogelijkheden om bedrijven aan te spreken."

Hoe komt een advocaat er eigenlijk bij om een boek te schrijven over klimaatverandering?

"Een collega tipte mij in 2007 over de film 'An Inconvenient Truth' van Al Gore. Die film maakte zo'n indruk op mij en mijn collega's dat we besloten dat we daar als kantoor iets mee moesten. We hebben toen 32 gratis vertoningen in Maastricht gesponsord. Dat was zo'n succes dat ik besloot om dit landelijk te organiseren. Via de actie 'Gratis-naar-Al.nl' belandde ik in het duurzaamheidswereldje. Vandaaruit ben ik me in het onderwerp gaan verdiepen."

Dus Al Gore is uw inspiratiebron?

"Nee, dat zijn eerder Michael Braungart en William McDonough, de bedenkers van het cradleto-cradle principe. Volgens hen bestaat afval niet, het is voedsel voor een ander organisme. Als je langs die lijnen denkt kun je een circulaire economie creëren waarin bij het ontwerp van een product al wordt nagedacht over het latere hergebruik.

Om dit idee te promoten heb ik verschillende congressen georganiseerd en heb ik geholpen bij de oprichting van een cradle-to-cradle-instituut in San Francisco."

Hoe groen leeft u zelf?

"Mede onder invloed van onze dochters eten we thuis al jaren geen vlees en vis meer. De vegetarische maaltijd staat voor mij het meest symbool voor duurzaamheid, het is gezond, lekker, voorkomt dierenleed en draagt aanzienlijk bij aan het verminderen van broeikasgassen. Het is betaalbaar en binnen ieders bereik om die keuze te maken."

Heeft u een duurzame zonde?

"Ik heb een zwak voor snelle auto's. Vroeger heb ik er eentje gehad maar ik ben toch voor een kleinere, zuinige auto gegaan. Zodra er een betaalbare, elektrische snelle auto op de markt komt, ben ik de eerste die hem aanschaft."

Volgend jaar beginnen de pleidooien in de klimaatzaak. Waarmee zou u uw slotpleidooi willen afsluiten?

"Waarschijnlijk ga ik mijn pleidooi focussen op het belang van een rechtelijke uitspraak over dit onderwerp. 2050 lijkt ver weg, maar bedenk wel dat de effecten van klimaatverandering die we nu al merken, zoals het smelten van gletsjers en de poolkappen, het gevolg zijn van de emissies van rond 1980.

Sindsdien is er een enorme economische groei geweest. Er staat ons dus nog het nodige te wachten. De verantwoordelijkheid voor maatregelen daartegen kun je niet bij burgers leggen, daarvoor moet de overheid in actie komen. Het is aan de rechter om de overheid op die plicht te wijzen. De rechtelijke macht is niet voor niets de derde macht in ons land."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden