Reve revancheert zich op de Britten

literatuur | Bijna 70 jaar na het verschijnen van 'De avonden' is nu de eerste Engelse vertaling van Gerard Reve's meesterwerk gepubliceerd. De 'volksschrijver' oogst meteen lof bij de Britten. Krijgt hij postuum de internationale doorbraak waarnaar hij snakte?

Vanaf zijn wolk in het paradijs voor Grijze Ezels en andere verschoppelingen heeft Gerard Reve deze week een langgekoesterde wens in vervulling zien gaan. De 'volksschrijver' droomde ervan om in het Engelse taalgebied door te breken. Dat zou hem internationale erkenning opleveren, plus een riant inkomen. De Angelsaksische landen zagen hem tot dusver alleen niet staan. Maar het tij zou weleens kunnen keren. Gisteren verscheen voor het eerst een Engelse vertaling van Reve's meesterwerk 'De avonden', 69 jaar na het Nederlandse origineel (1947).

'The evenings', zoals de vertaalde titel luidt, belooft een sensatie te worden op de Britse boekenmarkt. Voordat de winkelverkoop goed en wel begonnen was, hadden boekhandelaren al zoveel exemplaren besteld dat er een tweede druk moest komen, vertelt redacteur Daniel Seton van de Britse uitgeverij Pushkin Press. De exacte oplage houdt hij geheim, maar alle voortekenen zijn volgens hem gunstig. "Het boek genereert veel media-aandacht. We mochten zelfs aanschuiven in het populaire BBC-radioprogramma 'Today', met 7 miljoen luisteraars. In januari gaan we ook de Amerikaanse markt op."

De eerste lovende recensies zijn onderweg. Zo heeft de Britse schrijver en recensent Tim Parks een schitterende kritiek geschreven, die volgende week in The Guardian verschijnt. Na enig aandringen geeft de Britse krant alvast één citaat weg, waarvan Reve's hart ongetwijfeld een sprongetje zou hebben gemaakt. Parks blijkt 'The evenings' te kwalificeren als 'een miskende hoeksteen van de moderne Europese literatuur'. Zo, die is binnen. "Dit is een van de prachtigste romans die ik in lange tijd heb gelezen", voegt Parks nog in een e-mail toe. "Absoluut een meesterwerk, het hoort echt bij de top."

In zijn gelauwerde debuutroman beschrijft Reve tien troosteloze dagen uit het leven van de 23-jarige kantoorklerk Frits van Egters. De cynische jongeman gaat gebukt onder de leegte van het bestaan en worstelt met tegenstrijdige gevoelens voor zijn ouders, van walging tot diepe dankbaarheid. Het boek geldt als een hoogtepunt uit de Nederlandse na-oorlogse literatuur. Er zijn uitgaven verschenen in het Duits, Frans, Spaans, Noors, Zweeds, Hongaars, Slowaaks en Afrikaans. Waarom dan niet in het Engels?

Dat ligt aan de Britten, denkt redacteur Seton van de Britse uitgeverij. "Het Britse publiek leest vooral originele Engelstalige literatuur. De Britten zijn niet erg proactief in het vertalen van buitenlands werk. Slechts 3 procent van de hier uitgegeven literatuur is vertaald. Dat maakt het heel lastig voor buitenlandse schrijvers om ertussen te komen."

Het is grotendeels te danken aan Victor Schiferli van het Nederlands Letterenfonds dat Pushkin Press de sprong nu waagt met Reve. Schiferli, die in het verleden Reve's boeken verzorgde bij uitgeverij De Bezige Bij, raadde zijn collega Seton een paar jaar geleden aan om 'De avonden' in het Engels uit te brengen. Het zou perfect passen bij de serie internationale klassiekers van de uitgever, waarin veel werken zitten uit de jaren '40, bijvoorbeeld van de Franse existentialisten Albert Camus en Jean-Paul Sartre. Schiferli prees het boek flink aan en gaf zijn collega een nooit gebruikte werkvertaling mee, voor een eerste indruk. Seton raakte snel overtuigd. "Ik ben verliefd geworden op het boek", vertelt hij. "De vreemde sfeer, de taal met alle verschillende registers, de originele humor... Maar het boek heeft me definitief gewonnen dankzij het warme slot. Net als bij andere existentialisten zie je bij Reve veel vervreemding en cynisme, maar daarbovenop heeft hij ook nog een diepe menselijkheid. Dat heeft me enorm getroffen."

Het boek is vertaald door Sam Garrett, die ook boeken van Arnon Grunberg en Herman Koch heeft ontsloten voor het Engelstalig publiek. Garrett las 'De avonden' voor het eerst in 1983. Hij was zeer onder de indruk. "Het boek heeft de status van een icoon", zegt Garret. "Dat is heel imponerend en belemmerend. Ik heb me bij het vertalen bijna laten afschrikken, omdat ik bang was dat heel Nederland over mijn schouder zat mee te lezen."

In Garrets hoofd weerklonk bovendien het laatdunkende commentaar van Harry Mulisch, die herhaaldelijk heeft geroepen dat zijn concurrent Gerard Reve 'onvertaalbaar' was omdat hij te tijd- en plaatsgebonden zou zijn. Reve ging daarin geleidelijk ook zelf geloven, net als uitgevers, wat mede verklaart waarom de eerste Engelse uitgave zo lang op zich heeft laten wachten. Niet alleen gold Reve dus als onvertaalbaar, hij stond ook nog eens bekend als zeer kritisch, wat de druk op de vertaler verder vergrootte.

Desondanks klaarde Garrett de klus in slechts negen maanden. Hij vond het alleszins meevallen. Het meest specifieke aan Reves tekst, legt hij uit, is het voortdurende wisselen tussen hoge en lage niveaus. "Hij heeft een geweldige beheersing van het plechtstatige Nederlands van de Statenbijbel, dat hij lichtvoetig combineert met onzettend platte en flauwe grappen. Zo hinkt hij voortdurend van zwaarmoedigheid naar meligheid en weer terug. Mijn grootste uitdaging was om aan beide recht te doen."

Ironie

Garrett besteedde ook veel aandacht aan Reves ironie, die vaak in kleine woorden schuilt. Wanneer hoofdpersoon Frits van Egters thuis bijvoorbeeld in de kolenkachel pist, noteert Reve eufemistisch dat hij staat te 'wateren'. De vertaler moest op zoek naar een even meutig als grappig equivalent: 'He passed water into the stove.'

Voor Reves archaïsch-bijbelse taalgebruik vond Garrett een tegenhanger in de King James Bijbel uit 1611, volstrekt origineel jargon binnen het moderne Engelse taalgebied. Veel lezers zullen met hun ogen knipperen, verwacht Garrett.

Of de Britten - en straks ook de Amerikanen - voor Reve zullen vallen? Geen idee, zegt Garrett. Zijn eigen eerdere vertalingen van andere schrijvers verkochten niet altijd geweldig, dus hooggespannen verwachtingen heeft hij niet. Maar een nichemarkt van liefhebbers moet er zeker zijn, denkt hij, vooral omdat de Britten zo lang op dit boek hebben moeten wachten. "Ze zullen sowieso verrast zijn door dit boek, vanwege de mooie taal, maar ook omdat de roman op een bijzonder grappige manier over verveling gaat. Zoiets kennen de Britten nog niet."

De uitgever durft ook niet te voorspellen waar het heen gaat, maar hij is positief gestemd over de grote belangstelling van de pers en over de recensies die eraan komen. "Ik hoop echt dat deze uitgave leidt tot de internationale doorbraak waar Reve op uit was", zegt redacteur Seton. Schiferli van het Letterenfonds heeft er van iedereen het meeste vertrouwen in. "Je weet nooit helemaal hoe het loopt, maar ik geef het een goede kans." Hij denkt ook alvast aan vervolgstappen. Reve's roman 'Het boek van violet en dood' zou zich ook goed laten vertalen, zegt Schiferli, net als zijn vroege novelles.

"Maar het is natuurlijk al heel mooi dat het nu is gelukt om 'De avonden' in het Engels uitgegeven te krijgen. Eindelijk erkenning van de Britten. 'Het is gezien', zou je kunnen zeggen. 'Het is niet onopgemerkt gebleven.'"

Reve wilde in het Engels schrijven

Gerard Reve had er alles voor over om in Engeland door te breken. Begin jaren '50 ging hij zelfs in Londen wonen en besloot hij uitsluitend nog in het Engels te publiceren. Hij verbeterde zijn beheersing van de taal door zich vast te bijten in de 17de-eeuwse King James Bijbel en in taaie handelingen van het Britse Lagerhuis. Zijn inspanning leidde inderdaad tot een verhalenbundel in het Engels: 'The Acrobat and Other Stories' (1956). Reve schreef ook Engelse verhalen voor het tijdschrift The Paris Review. Maar zijn teksten werden nauwelijks opgemerkt. De wereldroem waarnaar hij zo verlangde, bleef buiten bereik.

Gedesillusioneerd keerde Reve begin jaren '60 terug naar zijn vaderland en zijn moedertaal. In de jaren '80 zou hij nog één poging doen om in het Engels te schrijven, met de roman 'Guilty But Insane', over een jonge politieagent die zich onder invloed van de Maangodin overgeeft aan perverse uitspattingen. Reve liet het boek onvoltooid en moest erkennen dat hij het Engels onvoldoende machtig was om erin te excelleren.

Toch hoeft het uitblijven van succes in de Engelse taal niet per se aan Reve zelf te hebben gelegen, zegt Victor Schiferli van het Nederlands Letterenfonds. Er kan veel meer hebben meegespeeld. "Misschien was Reves redacteur bij de Engelse uitgeverij niet goed. Of de uitgever deed te weinig aan promotie."

Het al dan niet aanslaan van literatuur in een vreemde taal blijkt iets ondoorgrondelijks. Zo is Reves boek 'Bezorgde ouders' (1988) wel vertaald, als 'Parents Worry' (1990), maar geen hond die het kocht. "Bij vertaalde literatuur moet het juiste kwartje op het juiste moment in het juiste gleufje vallen", aldus Schiferli, "anders gebeurt er niets."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden