Reünie in Rome

Klassieke Duitse vader-zoonroman geeft mooi tijdsbeeld van de jaren vijftig

Men kan 'De dood in Rome' van de Duitser Wolfgang Koeppen (1906-1996) op diverse manieren lezen: als loflied op het oude Rome, als vader-zoonroman of als tijdsbeeld van de jaren vijftig. Maar het door Cossee onlangs heruitgegeven 'De dood in Rome' is bovenal een schitterende en uiterst modern vertelde psychologische roman, een van de mooiste uit de naoorlogse Duitse literatuur, en in kwalitatief opzicht vergelijkbaar met de meesterwerken van Günter Grass of Max Frisch.

In het Rome van de vroege jaren vijftig ontmoeten enkele Duitse familieleden elkaar. Sinds WO II leven ze gescheiden in diverse landen. Hoofdpersoon is de jonge musicus Siegfried Pfaffrath, een getalenteerde componist van moderne twaalftoonsmuziek in de traditie van Arnold Schönberg en Anton von Webern.

Siegfried is een fijngevoelige en ambitieuze maar ook ietwat eenzame kunstenaarsfiguur, gefnuikt door een harde opvoeding in een streng nationaal-socialistisch milieu. Zijn outsiderschap wordt benadrukt door zijn homoseksualiteit, die hem in Rome begerig doet uitkijken naar jonge knaapjes. Dit motief is net als de titel en het motto een toespeling op Thomas Manns beroemdste novelle 'De dood in Venetië', door Koeppen hooglijk bewonderd.

Siegfried is niet de enige buitenstaander in 'De dood in Rome', want zijn neef Adolf Judejahn (de namen bij Koeppen verdienen een aparte beschouwing) is uit hetzelfde hout gesneden. Ook hij is afkomstig uit een bruin milieu, en hij probeert te boeten voor de gruwelijke misdaden van zijn vader door zich als priesterstudent een streng religieus leven op te leggen. Over Siegfried en Adolf luidt het dat ze 'ontworteld' zijn en 'eeuwig op de vlucht'.

De ouders van Siegfried en Adolf zijn ook in Rome. Vader Judejahn, een voormalig SS-generaal en tijdens de Neurenbergse processen bij verstek ter dood veroordeeld, leeft sinds 1945 als legeradviseur in een Arabische staat en verblijft nu voor illegale wapenaankopen in Rome. Hier ontmoet hij zijn zwager Friedrich Pfaffrath, de vader van Siegfried, die ondanks zijn verleden een hoge burgemeesterspost in Duitsland heeft verworven en nu alles in het werk stelt om Judejahn te rehabiliteren.

Judejahn is nog steeds een fanatieke nazi, die van het verleden niets lijkt te hebben geleerd. Koeppen schildert hem af als de incarnatie van alles wat verwerpelijk is, compleet met rassenwaan en geweldsverheerlijking. Daarbij schuwt hij geenszins satirische middelen. Anderzijds geeft hij door middel van flashbacks ook een voortreffelijk psychologisch-realistisch beeld van de achtergrond van dit bij uitstek fascistische karakter. Judejahn groeide op binnen een autoritair-kleinburgerlijk milieu en ontwikkelde vroeg minderwaardigheidsgevoelens, die hij binnen het leger compenseerde.

In een grandioze scène in het tweede deel komen alle personages van 'De dood in Rome' samen. Dat gebeurt tijdens een concert van Siegfried, dat wordt gedirigeerd door zijn vriend Kürenberg. Deze oudere musicus behoort samen met zijn Joodse vrouw Ilse (met wie het later door toedoen van Judejahn tragisch afloopt) tot de interessantste personages binnen de roman. Kürenberg is een levenskunstenaar en wereldburger, die al vroeg wist te ontsnappen aan Hitler en zijn trawanten. Enerzijds fungeert hij als tegenpool van Judejahn, anderzijds treedt hij op als mentor voor de dolende Siegfried.

Wolfgang Koeppen stelt met zijn fragmentarische vertelwijze en snelle wisselen van perspectief hoge eisen aan de lezer. Zijn handelsmerk vormt het ronduit magistrale lyrische proza, de lange ritmische zinnen vol metaforen, muzikaliteit en allusies. Deze schrijver moet je langzaam en zorgvuldig lezen, de beloning laat dan niet op zich wachten. Je merkt het van zin tot zin, van bladzijde tot bladzijde: dit is heel grote literatuur.

'De dood in Rome' verscheen in 1954 en behoort met de lang geleden vertaalde romans 'Duiven in het gras' en 'De broeikas' tot Koeppens beroemde 'trilogie over Duitsland'. In deze romans gaat het telkens over Duitse toestanden in de jaren vijftig, over restauratieve krachten en over kunstzinnig-intellectuele randfiguren die in verzet komen. 'De dood in Rome' vind ik zijn beste roman, samen met het in München gesitueerde 'Duiven in het gras'.

Wolfgang Koeppen: De dood in Rome Vert. W. Wielek-Berg. Cossee; 217 blz. euro 21,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden