Resultaten van het Internationale Strafhof zeer mager

Aanklager Fatou Bensouda bij de voorgeleiding van de Keniaanse president Kenyatta. Beeld anp
Aanklager Fatou Bensouda bij de voorgeleiding van de Keniaanse president Kenyatta.Beeld anp

Flops, fouten, vergissingen en vernederingen. Het Internationaal Strafhof in Den Haag (ICC), een van de kroonjuwelen van de stad van vrede en recht, heeft geen best imago. Twaalf jaar na de oprichting en ruim een miljard euro verder zijn de resultaten zeer mager: slechts twee van de 36 aangeklaagden zijn veroordeeld. En omdat alle zaken gericht zijn op Afrikanen, heeft het ICC ook nog de bijnaam 'neokoloniaal Hof'.

De afgelopen dagen moest hoofdaanklager Fatou Bensouda zich opnieuw nederig tonen; ze besloot in de meest prominente zaak - tegen zittend president van Kenia Uhuru Kenyatta - de handdoek in de ring te gooien wegens gebrek aan bewijs. Een paar dagen later staakte ze ook het onderzoek naar oorlogsmisdaden en genocide in de Soedanese regio Darfur, de eerste zaak die door de VN-Veiligheidsraad naar het ICC is doorverwezen. Volgens een gefrustreerde Bensouda wegens gebrek aan medewerking van overheden en de Veiligheidsraad zelf.

"Mijn boek is al achterhaald", lacht journaliste Tjitske Lingsma. "De veranderingen rond Darfur staan er niet in." Vier jaar bracht ze door op de publieke tribune van het Internationaal Strafhof. Uren zat ze tussen slachtoffers én aanhangers van de verdachten te luisteren naar krijgsheren, getuigen, advocaten en aanklagers. Daarover verscheen een serie in Trouw. De halve meter aan notitieschriftjes zijn nu ingedikt tot het boek 'All Rise; De grote ambities van het Internationaal Strafhof en de weerbarstige werkelijkheid'.

Realitycheck
"Ik begon dit project in 2011 met een open, bijna idealistische blik. Maar ik ben realistischer geworden over het ICC. Het Hof blijkt grote moeite te hebben met de opdracht die het zichzelf heeft gegeven: vervolgen van de hoofdverantwoordelijken van genocide, misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven, en het voorkomen van deze misdaden", zegt Lingsma. Een realitycheck, zo vat ze haar onderzoek samen. "Neem de Kenyatta-zaak. Omdat hij niet in afwachting van het proces in hechtenis is genomen, heeft hij campagne kunnen voeren voor het presidentschap. Een aanhanger van hem vertelde me hoe Kenyatta de ICC-aanklacht heeft gebruikt om de martelaar van dit zogenaamd neokoloniale Hof uit te hangen. Zo heeft hij de verkiezingen kunnen winnen."

Een nog vreemdere wending kreeg de eerste vrijspraak, die van de Congolese ex-krijgsheer Ngudjolo in 2012. Lingsma: "Hij staat nu onder bescherming van het Hof, verblijft in een hotel in Den Haag en heeft een asielaanvraag lopen omdat hij zegt niet veilig terug te kunnen naar Congo. De les is: het ICC moet verdragen sluiten met landen over opvang van vrijgesproken verdachten. Een aantal gedetineerde Congolese getuigen die asiel hadden aangevraagd, zijn teruggestuurd door Nederland."

Moeten we de twee jongste ontwikkelingen - Kenyatta en Darfur - zien als de nagel aan de doodskist van het ICC? "Het zijn grote tegenslagen. Maar de Kenyatta-beslissing bewijst ook dat de ICC-rechters onpartijdig zijn en het lijkt erop dat Bensouda, anders dan haar voorganger Ocampo, zaken grondiger laat onderzoeken.

Kwetsbaarheid
"Onder Ocampo, toen er volgens sommigen de sfeer van een dictatuur heerste, vertrokken de beste mensen naar andere tribunalen. Onervaren juristen kwamen ervoor in de plaats. Een door Bensouda aangenomen nieuwe aanklager besloot een cruciale ooggetuige in de Kenyatta-zaak voor de vijfde keer te ondervragen. Toen gaf hij toe te hebben gelogen."

Hoe grondig ook, het toont de kwetsbaarheid van een Strafhof dat voornamelijk leunt op getuigen; misdrijven door rebellenleiders in pariastaten staan nou eenmaal niet op papier. Lingsma: "Ook daarin heeft Bensouda verandering gebracht. In de Kenyatta-zaak vroeg ze Kenia om acht soorten gegevens over Kenyatta. Slechts een klein deel werd overhandigd. Uit telefoondata bleek echter dat Kenyatta contact had met die cruciale getuige, lid van een criminele organisatie die bij het geweld betrokken was. Desalniettemin bleek de zaak niet overeind te houden."

Wat is de concrete invloed van het ICC? "Getuige de recente geweldsuitbarstingen in de Centraal Afrikaanse Republiek (CAR) of Libië zou je kunnen zeggen dat de preventieve taak van het ICC ver weg is. Maar op individueler niveau lijkt er wel impact te zijn. Militieleiders in Congo zouden geen gebruik meer maken van kindsoldaten sinds de veroordeling van Thomas Lubanga (14 jaar cel voor onder meer het ronselen van kinderen, red.). Ook las ik in The New Yorker over een katholieke missie waar honderden moslims in CAR schuilden voor de christelijke rebellen. Toen die drie moslims ontvoerden, loog een non dat de missie onder de jurisdictie van het ICC stond en dat de ontvoerders konden worden aangeklaagd. De moslims werden vrijgelaten.

"Het hof heeft een miljard euro opgeslokt, hebben we dat over voor die drie levens? Dat lijkt me een belangrijke vraag."

President Soedan
Omar al-Bashir (70): in 2008 aangeklaagd voor onder meer genocide in Darfur waar 300.000 doden vielen sinds 2003. Er is een arrestatiebevel tegen hem, maar Afrikaanse ICC-lidstaten die de focus op Afrika oneerlijk vinden, leveren hem niet uit. Op 12 december staakte Bensouda het onderzoek. Het arrestatiebevel is niet ingetrokken.

President Kenia
Uhuru Kenyatta (53): de meest prestigieuze zaak, want tegen het eerste zittende staatshoofd. Kenyatta werd in 2011 aangeklaagd voor misdaden tegen de menselijkheid rond het verkiezingsgeweld in 2008. Daarbij vielen zo'n 1300 doden. Op 5 december kondigde Bensouda aan de zaak in te trekken. Ze mag de zaak bij nieuw bewijs heropenen.

Ex-president Ivoorkust
Laurent Gbagbo (69), ex-president van Ivoorkust: na het verkiezingsgeweld in 2011 uitgeleverd aan het ICC en aangeklaagd voor misdaden tegen de menselijkheid. Ook voor zijn vrouw Simone Gbagbo ligt een arrestatiebevel klaar, maar Ivoorkust berecht haar liever zelf. Het ICC-proces tegen Gbagbo begint waarschijnlijk in juli 2015.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden