opinie

Respect voor natuur is lang niet genoeg

Een gehavende kip is net uit een legbatterij in Soest gehaald. Beeld Hollandse Hoogte

Laat alsjeblieft een wetenschapper opstaan die nadruk legt op verbondenheid van mens en natuur, reageert Gabriëlle Jager, bioloog en auteur van Het Romantische Vlinderbroek op Jelle Reumer.

Met zijn essay 'Een dier is geen mens' in Trouw heeft bioloog en paleontoloog Jelle Reumer mij geraakt. De natuur verdient respect, maar niet omdat ze menselijk is, dat is ze niet, stelt hij. De reactie van filosofe Leonie Breebaart op een eerder interview met Reumer - ze vond zijn uitspraken 'verbazingwekkend' - was dapper, alleen is het probleem structureler en veelomvattender.

Hoogleraar Reumer staat in een lange wetenschappelijke traditie om grenzen te trekken, muren op te werpen waar het maar kan: tussen verschillende levende wezens, onderdelen (organen) van een wezen, wetenschappelijke disciplines, noem maar op... Het zogeheten reductionisme, de opvatting dat het geheel niets anders is dan de som der delen, viert hoogtij in de wetenschappen.

En het is juist deze denkwijze van afgescheidenheid die de manier waarop wij met dieren en de natuur omgaan tot vandaag de dag bepaalt. Het heeft geleid tot de bio-industrie, de wereldwijde crisis in biodiversiteit en de klimaatverandering.

De invloedrijke Franse filosoof en wiskundige René Descartes was er zeer stellig in: in zijn opvatting hebben dieren geen geest en kunnen ze dus niet voelen. De natuur werd door instincten gedreven en was daardoor fundamenteel anders dan de verstandelijke mens.

Uitbuiten

Ook de kerk heeft bijgedragen aan deze denkwijze door te stellen dat de natuur voor de mens was geschapen, en verleende zo toestemming om dieren uit te buiten en ook de natuur te vernietigen ten bate van de mens. Dit terwijl de Bijbel er met geen woord over rept. Bovendien kom je er, als je de Bijbel goed leest, achter dat op de zesde dag niet alleen de mens is geschapen, maar tegelijk ook de landdieren, namelijk alle bezielde wezens! De kerk heeft ons altijd anders doen geloven. De oorsprong van dit denken gaat zelfs nog verder terug, tot aan de oude Grieken, die sterk hiërarchisch waren ingesteld en zichzelf zeer hoog schatten.

Maar al tijdens de Verlichting in de 18de eeuw gingen er stemmen op die zeiden dat een dier geen machine is. Want als je het uit elkaar haalt en weer in elkaar zet, 'doet' een dier het niet meer.

Raadsel

Nog steeds heeft de wetenschap geen antwoord op het grootste raadsel in de natuur: de vraag wat leven is. Het bestaan van een ziel of iets anders niet-stoffelijks wordt ontkend, maar een andere verklaring is er niet.

Ondertussen zijn er wel steeds meer aanwijzingen dat de grens tussen mens en dier niet zo scherp is als we altijd dachten. Zoals Reumer terecht aanvoert, hebben veel dieren een zekere mate van zelfbewustzijn en zijn apen zelfs empathisch. Het is ook geen wonder: we komen allemaal uit dezelfde natuur, hebben dezelfde behoeften als veel andere dieren, zoals voedsel, geborgenheid, (lichamelijk) contact, warmte en een partner. De primaire vorm van liefde, moederliefde, is ontstaan om het voortbestaan van de soort veilig te stellen.

Waarom mogen we de genegenheid die apen aan elkaar tonen dan geen liefde noemen? En wie zegt dat liefde bij de mens altijd onvoorwaardelijk is? Het was juist Charles Darwin die ons liet zien dat we zelf uit de natuur voortkomen. Hij stelde ook dat het verschil tussen mens en dier eerder een kwestie van gradatie is dan dat er structurele verschillen zijn.

Non-verbaal

Anders dan Reumer schrijft, hebben we om met de natuur te communiceren echt geen taal nodig. Hij stelt dat we worden gehinderd door de totale onmogelijkheid tot het leggen van verbaal contact. Hij weet toch dat bij ons mensen non-verbale communicatie misschien wel belangrijker is dan verbale?

Lange tijd werd je binnen de 'serieuze' wetenschap voor gek verklaard als je beweerde dat dieren empathie hebben, maar mensen als antropologe/biologe Jane Goodall en Frans de Waal hebben een kentering teweeggebracht. De hele discussie over antropomorfismen (de neiging om dieren menselijke eigenschappen toe te schrijven) is in mijn ogen oppervlakkig en achterhaald. En wie gelooft nou echt dat een kameel hooghartig is? Bovendien heeft Reumer het in het interview over een leeuw die er niet ongelukkig uitziet. Is dat in zijn ogen geen antropomorfisme, of streven andere dieren ook naar geluk?

Het respect waar Reumer toe oproept is het minste wat we kunnen opbrengen voor de natuurlijke wereld en zal echt niet tot een gedragsverandering leiden. Hiermee gaan we het klimaat (en dus onszelf) niet redden.

Het staat op losse schroeven. Wat er nodig is, is een diep gevoel van verbondenheid met de natuur om ons heen. Zoals de ene mens de ander pas kan doden als hij deze heeft gereduceerd tot een ding en het gemeenschappelijk menselijke ontkent, zo leidt het prediken van afgescheidenheid tussen mens en natuur alleen maar tot meer dood en verderf. Als Reumer in plaats van met dode dieren met levende dieren zou werken, zou hij beter weten.

Laat er dus alsjeblieft een wetenschapper opstaan die de nadruk legt op de verbondenheid van de mens met de natuur. Iemand als de beroemde natuurvorser, ontdekkingsreiziger en ecoloog avant la lettre Alexander von Humboldt uit de 19de eeuw, die schreef: "Overal spreekt de natuur tot de mens, met een stem die vertrouwd klinkt voor zijn ziel." Bewijzen te over!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden