Respect gaat met pijn gepaard

Vraagt ¿respect¿ dat je niet achter andermans voordeur komt, of dat je dat juist wel doet? (FOTO ANITA HUISMAN)

Deugden zijn geen beperkende normen of vage waarden, maar kwaliteiten waarin je uitblinkt. Vandaag: moraalfilosoof Marcel Becker belicht een ooit verguisd begrip dat nu bovenaan in de Deugden top-15 staat: respect.

Een paar jaar geleden meesmuilde men wat als een voetballer respect van het publiek eiste. Respect moest je verdienen, niet eisen. Nu prijkt respect bovenaan de ’Deugden Top-15’ die onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen in mei opstelden.

Wat is er gebeurd met dat respect en hoe kon deze deugd zo belangrijk worden?

Marcel Becker, docent wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit Nijmegen, heeft het idee dat de opmars van het woord respect begonnen is in de medische wereld, in de jaren zestig, zeventig van de vorige eeuw. „Ooit respecteerde de patiënt de arts, zoals de kerkganger de dominee, de burger de burgermeester. Vanaf de jaren zeventig diende de arts de patiënt te respecteren. Elke patiënt, ook de onwillige die tegen het uitdrukkelijke advies van de arts in een behandeling afwees.”

Is het woord dan zo grondig van betekenis veranderd?

„Ja. De oude betekenis had met achting te maken, en die achting was op een duidelijk object gericht. De patiënt keek tegen de arts op omdat de man ervoor gestudeerd had, bijzondere kwaliteiten had, en gezondheid een belangrijk goed was. Zo had je ook respect voor een predikant: die vertegenwoordigde iets wat voor jouw leven van belang was.

Om die betekenis staat het woord niet in de Deugden Top-15. Zoals onze maatschappij afgelopen halve eeuw gedemocratiseerd en genivelleerd is, zo is ook de betekenis van dit woord genivelleerd.”

Als het respect niet meer gericht is op een specifieke kwaliteit waarop dan wel?

„Op een onvervreemdbare waardigheid die wij allemaal bezitten.”

Iets heel algemeens.

„Die waardigheid is moeilijker te definiëren dan de kwaliteiten waarom de oude arts geacht werd, maar er valt wel wat over te zeggen. Zo heeft de keuze tussen koffie of thee weinig met respect of waardigheid van doen. Die onvervreemdbare waardigheid houdt verband met fundamentele keuzes die iemand maakt, bijvoorbeeld wat betreft zijn gezondheid.

Aan psychologiestudenten doceer ik dat de keuzes van een patiënt onaantastbaar zijn, zelfs als deze tegen zijn gezondheid ingaan. De gezondheidszorg was van oudsher paternalistisch: zij bepaalden de behandeling omdat zij wisten wat goed voor de patiënt was. Nu is die houding volkomen omgekeerd: bij morele dilemma’s in de gezondheidszorg staat de autonomie, de zelfstandigheid van de patiënt bovenaan.”

Dat geldt voor patiënten die mondig genoeg zijn zelf te kunnen beslissen.

„Klopt, maar die autonomie reikt verder. Op een bezinningsdag van werknemers in een kinderdagverblijf, waar kinderen komen van nul tot vier jaar, heb ik gevraagd wat nou de belangrijkste waarde van hun werk was. Het antwoord luidde: respect voor het kind. Bij een patiënt kunnen we nog begrijpen dat hij uiteindelijk beter dan een arts weet wat goed voor zijn kwaliteit van leven is, maar zo’n gedachtegang valt op een kinderdagverblijf moeilijk vol te houden. En toch dook ook hier het idee op van een autonomie die we moeten respecteren.”

Als het kind begint te gillen wanneer het verschoond wordt, laat je het rondlopen in een vieze luier?

„Nee, dat zou geen crècheleider hebben geantwoord, luiers hebben niets van doen met onvervreemdbare waardigheid. De autonomie van het kind kom je op het spoor door in zijn huid te kruipen, proberen te bedenken wat voor hem werkelijk van belang is. In die context betekent respect opbrengen je inleven in een ander. Toch belandde respect ook niet om deze betekenis aan de kop van die Deugden Top-15.”

Waarom dan wel?

„Ik denk vanwege een veel passievere kant van deze deugd. Het klinkt nobel als iemand in een oplopend conflict zegt: ’Goed, ik respecteer je mening.’ Maar zo trekt hij eigenlijk een schot op tussen hem en de ander, zo los je geen conflicten op maar stop je ze weg. Respect is dan een mooi woord voor onverschilligheid geworden, een excuus voor onze weigering langer energie in een confrontatie te steken.

Dit is ook een reden dat ik respect niet alleen een waarde wil noemen maar ook een deugd. Een waarde kun je aanhangen, aan een norm kun je je houden en een deugd is een moreel goede eigenschap waarin je kunt oefenen. Van oudsher ligt een deugd tussen twee ondeugden. Bij respect is de ene ondeugd onverschilligheid. We kunnen denken aan een arts die meteen al zegt: ’Als de patiënt een voor hem gunstige behandeling weigert, zal me dat een zorg zijn’.”

Dient het dan wél zijn zorg te zijn?

„Respect voor de keuze van iemand is iets anders dan klakkeloos accepteren. Werkelijk respect heeft met tolerantie te maken, en werkelijke tolerantie gaat gepaard met pijn. Stel: een ernstig zieke patiënt heeft bij een nieuwe, uiterst zware behandeling mogelijk enige kans op genezing. Ondergaat hij die behandeling niet, dan zal de patiënt zeker sterven. Als de arts gelooft in de nieuwe behandeling kan hij een weigering van een patiënt moeilijk verkroppen, zal hij al zijn overredingskracht inzetten om de patiënt over te halen, maar uiteindelijk dient hij de beslissing van de patiënt met pijn in het hart te respecteren. En in goede vriendschap speelt respect wanneer je het handelen van de ander accepteert terwijl je je eigenlijk niet in zijn handelen kunt vinden.”

De houding van de arts kan ook ontaarden in paternalisme.

„Inderdaad, de deugd respect staat in tussen twee ondeugden: onverschilligheid en paternalisme.

Alleen door langdurige training kun je er in slagen tussen de twee ondeugden door te laveren. Een arts zal aan het begin van zijn carrière fouten maken doordat hij zijn kennis te onstuimig wil opdringen. Later in zijn loopbaan komt hij misschien tot onverschilligheid: ’Als ze niet willen, dan niet.’ Ook in onze persoonlijke relaties hebben we tussen die twee extremen door te laveren, en dat vraagt voortdurende oefening en bijstelling.”

Laveren is lastig maar laveren in een veranderende samenleving is nog lastiger.

„Een mooi voorbeeld daarvan is de houding van burgermeester Cohen in Amsterdam. Tot voor kort bemoeide de overheid zich alleen met de opvoeding van jongeren op school of in de openbare ruimte, maar niet bij ouders thuis. Hoe er achter de voordeur opgevoed werd, wat er achter de voordeur geloofd werd, dat was privé. Maar sprekend over de veiligheid in Amsterdam, en de opvoeding van jongeren in de stad, zei Cohen begin dit jaar ’dat we, als het nodig is, ook achter de voordeur van gezinnen moeten ingrijpen.’ Een toehoorder merkte op dat er dan wel eens een beerput aan problemen zou kunnen opengaan. ’Als er beerputten zijn’, antwoordde Cohen, ’moeten ze worden opengetrokken om de problemen op te lossen.’

Deze visie zou jarenlang paternalistisch zijn genoemd, maar ik denk dat Cohen de deugd van het respect beoefent omdat hij zich daadwerkelijk bekommert om de ander, en hem niet aan zijn lot wenst over te laten. Die houding sluit aan bij de oorspronkelijke betekenis van het woord ’respect’, wat van het Latijnse ’respice’ of ’respectum’ komt, wat ’omkijken naar’, ’bekommerd zijn om’ betekent.

De oorspronkelijke betekenis van het woord duidt op activiteit. En is daarmee ook niet zonder gevaar, want je ’bekommeren om’ kan zeer opdringerig en respectloos gevonden worden.”

Speciaal bij opvoeden?

„Zeker. We ervaren het niet als opdringerig wanneer een vriend zich bemoeit met de manier waarop we ons werk aanpakken. Sterker nog, op feestjes en partijen praten we eindeloos over ons werk, en het gedoe dat daarmee gepaard gaat. Het wordt al delicater als we ons bekommeren om de liefdesrelatie van onze vrienden. Maar je speelt met vuur wanneer je je denkt te kunnen bemoeien met de opvoeding van de kinderen van je vrienden. Zelfs de kleinste aanwijzing wordt al opgevat als opdringerig, paternalistisch en getuigend van een stuitend gebrek aan respect.”

Hoe kan een opmerking in de ene situatie getuigen van respect, terwijl een vergelijkbare opmerking in de andere situatie respectloos gevonden wordt?

„Ik zou respect een ’metadeugd’ willen noemen: zij gaat over de manier waarop we in ons leven met de deugden en ondeugden van anderen omgaan. Wel is ze als een klassieke deugd te leren. Alleen door de deugd te blijven beoefenen weten we wanneer we ons actief moeten gedragen, op het gevaar af paternalistisch te worden, en wanneer we ons passief dienen op te stellen, met het gevaar in onverschilligheid te vervallen.”

(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden