Republikaner niet oorzaak SPD-verlies

BERLIJN - De klap van Hessen is bij de sociaal-democraten hard aangekomen. Dat het zondag in de Duitse deelstaat maar om gemeenteraadsverkiezingen ging interesseert niemand meer. Zo knallend was de oorvijg aan de SPD dat hij tot diep in de Bonner burelen nagalmt.

WIM BOEVINK

Acht procent verloor de partij (in een stad als Kassel zelfs 22 procent) en ruim tweehonderdduizend oud-SPD-kiezers - op vier miljoen stemgerechtigden bleven thuis. Dat thuisblijven is de voornaamste oorzaak van het SPD-verlies, en zeker niet de overloop naar de rechtse Republikaner zoals wel is gesuggereerd.

De reactie van onthutste SPD-leiders als Karl-Heinz Blessing en Hans Eichel was zwak en echode een oude, weinig overtuigende reflex: "We moeten ons nog sterker dan voorheen profileren als de partij die opkomt voor de sociaalzwakken." Een andere reflex in zulke situaties is de blik naar boven. De partijleiding slaagt er niet in een overtuigend beleid te presenteren. Een heldere oppositie tegen de coalitieregering van christen-democraten en liberalen ontbreekt sinds de SPD bij de 'verklaring van Petersberg' besloot tot "een aangepaste koers" . Die koers was bedoeld om de partij regierungsfahig te maken. In augustus vorig jaar - Rostock - had partijvoorzitter Bjorn Engholm op de Petersberg bij Bonn twee zware sociaal-democratische taboe's doorbroken. Hij was bereid mee te werken aan wijzigingen van de grondwet over beperking van het asielrecht en deelname van Duitse soldaten bij VN-acties. Daarmee leek een einde te komen aan een slepend debat, dat het Duitse asiel- en defensiebeleid verlamde.

De prijs was hoog. Weliswaar kregen Engholm en de zijnen de partij op het buitengewone partijcongres van november achter zich, maar de achterban bleef protesteren. Verwijten klonken over verrechtsing, over toegeven aan 'de druk van de straat', lees: rechts-radicalen. De schrijver Gunther Grass zegde zijn lidmaatschap op omdat hij de nieuwe koers zag als verraad aan de sociaal-democratische principes.

Het is een ernstig dilemma in postcommunistische tijden. Links is er geen stemmenwinst te behalen, opschuiven naar rechts doet het eigen karakter geweld aan. De soms tumultueuze debatten die eigenlijk elke politieke partij zouden sieren, leverden geen duidelijke lijn op. Er kwam in december weliswaar een asielcompromis met de christendemocraten en de liberalen,na moeizame onderhandelingen, maar de uitvoering ervan stokt. Februari gaf het absoluut hoogste aantal asielzoekers te zien (bijna veertigduizend) - wat de CDU aangrijpt om zich luid te beklagen over de "tegenstribbelende" SPD.

De sociaal-democraten wekken inderdaad de indruk alsof zij willen vasthouden aan wat ze al hebben prijsgegeven: een nieuwe asielwet wil de partij afhankelijk maken van verdragen met Polen, Tsjechie en andere transit-staten.

Over blijft een verscheurd ogende partij, die zwalkend zoekt naar de volksgunst. Interne verdeeldheid heerst er ook over de deelname van Duitse soldaten aan vredebrengende VN-acties buiten het Navo-gebied. Daartegen heeft de partijtop 'ja' gezegd maar dat 'ja' is weer voorwaardelijk en verbonden aan een drastische hervorming van de VN. Toch spreken zich SPD-defensiespecialisten als Norbert Gansel ervoor uit om omwille van de Duitse geloofwaardigheid die voorwaarde te laten vallen - ook hier bestaat geen eenduidig beeld.

De SPD heeft ook vele gezichten en ze laten zich allemaal zien. In het jongste nummer van Der Spiegel verwijt SPD-bondsdaglid Horst Peter de eigen leiding dat ze "te postmodern" is: "Ze voegt zich naar de individualisering van de samenleving. De leden van het SPD-presidium willen met deze trend meedoen en laten het leidinggeven achterwege." Oskar Lafontaine, de publiciteitsbewuste Saarlandse ministerpresident, Gerhard Schroder, de ambitieuze premier van Nedersaksen, de voornaam acterende fractievoorzitter Hans-Ulrich Klose, zij allen kunnen zich met al hun tegenstrijdige uitingen aangesproken voelen.

En kandidaat-kanselier Bjorn Engholm natuurlijk, die zijn noodlottig imago van pijprokend weekdier niet weet af te schudden. Tot voor kort lag Engholm ver voor Helmut Kohl in de kiezersgunst. Vorige week raakte Engholm in de problemen toen bleek dat een vertrouweling vijftigduizend mark had betaald aan de man die in 1987 de smerige campagne van Engholms CDU-tegenstander Uwe Barschel onthulde. Hij is minister van sociale zaken in Engholms kabinet in Sleeswijk-Holstein, maar Engholm houdt hem de hand boven het hoofd.

In zijn eigen partij wordt nu aan Engholms kandidatuur voor het kanselierschap getwijfeld. Bladen als Der Spiegel en Focus ruiken bloed en drukken omslagartikelen vol suggestieve vraagtekens af over Engholms medeweten in de Barschelaffaire. Destijds was Engholm slachtoffer, een rol die hem het premierschap van Sleeswijk Holstein bezorgde en uiteindelijk de leiding van de landelijke SPD. Zijn val zou erg symptomatisch zijn voor de ongelukkige periode waarin de SPD zich bevindt. Hessen, de laatste jaren een bolwerk van de SPD, heeft de verwarring alleen maar vergroot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden