Rendieren op Spitsbergen krimpen door klimaatverandering

In Siberië stierven in 2013 60.000 rendieren de hongerdood Beeld AP

Rendieren op Spitsbergen, in het Noorse Noordpoolgebied, zijn in zestien jaar tijd flink gekrompen. Waarschijnlijk is klimaatverandering - zoals bij veel dierentransformaties in het Arctisch gebied - de oorzaak.

Een team van Schotse en Noorse wetenschappers onderzocht zestien jaar lang een grote kudde rendieren op Spitsbergen en presenteert vandaag haar resultaten aan de British Ecological Society. Daaruit blijkt dat het gewicht van de karakteristieke 'kerstdieren' met twaalf procent is gedaald. Een volwassen rendier woog in 1994 gemiddeld 55 kilo, en in 2010 was dat afgenomen tot 48 kilo.

Twaalf procent lijkt misschien niet heel veel, zei onderzoeksleider Steve Albon van het James Hutton Institute tegen AFP. "Maar wetende hoe belangrijk lichaamsgewicht is voor de voortplanting en overlevingskansen (van rendieren, red.), is het in potentie ontzettend veel."

Uit eerder onderzoek naar rendieren, voegde Albon daar aan toe, kwam naar voren dat wanneer het gemiddelde lichaamsgewicht van een volwassen exemplaar onder de vijftig kilo komt te liggen, de hele populatie afneemt.

Global warming

De wetenschappers zijn er van overtuigd dat 'global warming' de oorzaak is van de verandering die de rendieren op Spitsbergen ondergaan. Het Noordpoolgebied warmt sneller op dan de rest van de aarde. Eind oktober was het er op sommige plekken twintig graden warmer dan gebruikelijk. Op Arctische landgebieden was het volgens wetenschappers vorig jaar 2,8 graden Celsius warmer dan een eeuw geleden.

Door die opwarming valt er 's winters vaker regen in plaats van sneeuw. Als die gevallen regen bevriest, zijn de rendieren afgesloten van hun belangrijkste wintervoedselbron: korstmos. Die schimmelachtige plant groeit op de toendrabodem. Maar de centimeterdikke ijslaag die ontstaat na een regenbui gevolgd door vrieskou, is te dik voor de rendieren om doorheen te breken.

En dus, concluderen de onderzoekers, doet in zo'n geval de onbereikbare korstmos rendieren verhongeren. Instinctief aborteren veel vrouwtjes dan hun jongeren. En de rendierkalven die wel het levenslicht zien, zijn door het voedselgebrek van hun moeder een stuk lichter dan jongen geboren in korstmosrijke jaren.

Catastrofale massasterfte

Maar de opwarming van de aarde brengt ook voordelen met zich mee. Want de zomer op de toendra is ook een stuk warmer dan voorheen. Daardoor hebben de rendiervrouwtjes in dat jaargetijde veel meer voedsel tot hun beschikking.

Dat maakt dat ze meer kans hebben hun kalf in de herfst - vóór de risicovolle winter - al op de wereld te zetten. Door die ontwikkeling is de rendierpopulatie in het noordpoolgebied uit de pan gerezen. De rendierkudde, die de onderzoekers zestien jaar volgden, verdubbelde tot 1600 dieren. Die groei hangt waarschijnlijk samen met de krimp van de dieren, omdat zij meer moeten concurreren voor voedsel.

Ondanks dat de populatie dus groeit, stelt het onderzoek, zijn de rendieren kwetsbaar tijdens de warmere winter. Onderzoeksleider Albon acht het waarschijnlijk dat het aantal rendieren blijft groeien. "Ze zijn alleen kleiner en lopen mogelijk een groter risico op catastrofale massasterfte door het toegenomen ijs op de grond."

En daar schuilt het gevaar. Want wat voor extreme vormen zo'n massasterfte kan aannemen, bleek in Siberië. In 2006 en 2013 stierven daar in korte tijd respectievelijk 20.000 en 60.000 rendieren de hongerdood door een ijslaag op de toendra. Ook daar was klimaatverandering de schuldige: door hoge temperaturen smolt het Siberische zee-ijs. De damp die daar bij vrijkwam, vormde fikse regenbuien.

Maar bedreigd met uitsterven wordt de diersoort - vooral geliefd als de dieren die de arrenslee van de Kerstman voorttrekken - volgens Albon nog niet. "Maar de Kerstman heeft er misschien wel wat meer nodig om zijn slee te trekken."

Het rendier is overigens maar één van de vele diersoorten in het Noordpoolgebied die de gevolgen van klimaatverandering ondervindt. Eerder deze maand luidden onderzoekers de noodklok over de toestand van de ijsbeer. De populatie van dat zoogdier, voor velen hét symbool van het Poolgebied, dreigt de komende veertig jaar met een derde af te nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden