Rembrandts kopen is geen must

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. De aanschaf van twee Rembrandts is gebracht als een buitenkansje dat de staat niet kon laten lopen. Klopt dat?

Het nieuws over voorgenomen aankoop van twee schilderijen van Rembrandt werd deze week gebracht als een vrijwel zekere overwinning. En als een bijna voldongen feit. Er was al maanden zorgvuldig voor gelobbyd door de directeuren van het Rijksmuseum en het Mauritshuis, die hierbij in eerste instantie de hulp hebben ingeschakeld van D66-leider en kunsthistoricus Alexander Pechtold, die andere fractieleiders inlichtte en hielp om hen rond de tafel te brengen.

Naar alle waarschijnlijkheid worden de portretten van Maarten Soolmans en zijn vrouw Oopjen Coppit door het Rijksmuseum aangekocht voor 160 miljoen euro. Particuliere fondsen betalen de helft, de regering maakt de andere helft vrij.

"Eens in de vijftien tot twintig jaar mag de staat zich wel een kunstaankoop als deze permitteren," zei kunsthandelaar Willem Baars in Trouw. Klopt dat? Is er een rol weggelegd voor de staat om dit soort nationaal erfgoed te verwerven?

Marli Huijer, lector filosofie aan de Haagse Hogeschool en Denker des Vaderlands: "Ja, die rol bestaat en de aanschaf van werk van Rembrandt hoort daarbij. De kwaliteit van Rembrandt is onomstreden, hij is een van de grootste kunstenaars die ooit geleefd hebben. Het feit dat hij een Nederlander was, zou voor mij niet doorslaggevend zijn. Maar de mogelijkheid om zijn werk te kunnen bekijken in de stad Amsterdam, waar hij zijn meesterwerken vervaardigde, biedt een grote meerwaarde. Hier bevindt zich dan ook de belangrijkste collectie Rembrandts ter wereld, zichtbaar voor iedereen. Dat laatste is voor mij essentieel: als een bijdrage van de staat nodig is om te zorgen dat dit soort kunstwerken zichtbaar worden voor iedereen, dan dient dat serieus overwogen te worden.

"Tijdens de recente tentoonstelling 'De late Rembrandt' hebben we kunnen zien hoe bijzonder het is om een nóg groter deel van zijn oeuvre bijeen te zien dan we normaal gesproken al kunnen zien in het Rijksmuseum. Als veel van zijn schilderijen samen getoond worden, ontvouwen zich meer betekenisvolle verbanden en wordt de ontwikkeling van de maker zichtbaar. In die zin begrijp ik het verlangen van Rijksmuseumdirecteur Wim Pijbes volledig; hij moest en zou deze unieke kans grijpen. Alleen is het wel de vraag of de politiek daar op deze manier in mee moet gaan."

Robin van den Akker, docent filosofie aan Erasmus University College Rotterdam: "Voor mij is dat geen vraag. Kijk, in de ideale wereld heeft de staat de rol om dit soort waardevolle kunstwerken te verwerven. Maar we leven niet in de ideale wereld. We leven in een land waar de klap van een historische, radicale bezuiniging in de kunst- en cultuursector nog volop voelbaar is. Complete musea zijn gesloten of teruggevallen tot vrijwilligersniveau, theatergezelschappen en orkesten opgeheven, podia en beurzen voor talentontwikkeling in alle disciplines beperkt en gekortwiekt. Bezuinigingen die in totaal zo'n 200 miljoen euro omvatten. Bijna de helft van dat bedrag wordt nu ineens zonder blikken of blozen op tafel gelegd door de regering, voor één schilderij.

"Kennelijk wordt het verlangen naar de 'musealisering' van Amsterdam en de Nederlandse cultuur, zoals socioloog Willem Schinkel het ooit omschreef, kamerbreed gedragen. Kunst mag wat kosten, zolang ze niet verontrust. Zolang het dus kunst van dode meesters betreft, het verleden conserveert, naadloos in een businessplan past en toeristen trekt. Rembrandt en Van Gogh zijn onze beste reclameborden. Het feit dat de prijs van die schilderijen door de permanente oververhitting van de kunstmarkt achterlijk hoog is, doet er kennelijk ook niet toe. Over de recente bezuinigingen op andere beleidsterreinen, waar kwetsbare groepen als ouderen het slachtoffer van zijn, zal ik het maar helemaal niet hebben."

Huijer: "Ik deel je zorg over de 'musealisering' van Nederland en dan met name van Amsterdam. Er zijn nu al experts ingeschakeld die moeten bekijken hoe de stad ondanks de groeiende toeristenstroom leefbaar kan blijven. Als deze Rembrandts mede met het oog op extra toeristen worden aangeschaft, is dat zeer dubieus.

"Ook je bedenkingen bij de hoogte van het bedrag deel ik, de kunstsector is ongekend hard geraakt en dan is deze plotselinge bereidheid om in de buidel te tasten heel opmerkelijk. Toen we nog middenin die bezuinigingen op de kunstensector zaten, was deze aankoop nooit op deze wijze gepresenteerd.

"Rijksmuseumdirecteur Wim Pijbes wordt nu geprezen omdat hij 'een goed verhaal' heeft. Het probleem is alleen dat dit 'goede verhaal' vooral retorisch gezien goed is. Het is goed getimed, het wordt naar buiten gebracht nadat we te horen hebben gekregen dat er vijf miljard te verdelen is. Er is slim gemanoeuvreerd in allerlei netwerken. Er is achter de schermen goodwill gekweekt, zowel bij politici als particuliere geldschieters. Maar het is politiek gezien niet goed onderbouwd. Ik zou over de voors en tegens van deze aankoop liever een zorgvuldige onderbouwing zien van hoe deze zich verhoudt tot de eerdere bezuinigingen op cultuur dan 'een goed verhaal'. Het klinkt mij nu toch een beetje in de oren alsof een makelaar heeft gezegd: 'Dit is uw droomhuis, u moet nu toeslaan, anders wordt u ongelukkig'. Dat is voor een huizenkoper linke soep en voor een regering nogal ad hoc."

Van den Akker: "Dit is een vorm van kunstbeleid die valt samen te vatten onder de noemer 'oer-conservatisme en koopmansgeest'. De regering verkiest dode cultuur boven verlevendiging - kunst die direct kan worden bijgezet in het nationale mausoleum is blijkbaar belastinggeld waard. De astronomische bedragen waar het om gaat zijn dan ineens geen enkel probleem.

"Er is bij deze schilderijen 'ter leringh ende vermaeck' vast een mooi kunsthistorisch verhaal te vertellen over de Gouden Eeuw. En de liberale koopman kan zichzelf vast op de borst kloppen omdat deze werken 'een buitenkansje' waren en 'alleen maar meer waard worden'. Intussen verdient de top van het Rijksmuseum meer dan de toegestane maximale beloning voor bestuurders in de publieke sector, krijgen toch al bemiddelde investeerders belastingvoordeel als ze meedoen aan de Rembrandt-koop en wordt in de rest van het museum onbetaalde arbeid vermomd als stage of vrijwilligerswerk. Als kers op de taart zijn de toegangsprijzen maar weer eens verhoogd.

"Al met al getuigt deze actie van een zucht naar de 'gouden' zeventiende eeuw, doordesemd met sociaaleconomische waarden van de 'ongelijke' negentiende eeuw. Welkom in de eenentwintigste eeuw, dus. Het Rijksmuseum verwordt meer en meer tot een sociëteit voor geldschietende zakenmannen, speciale genodigden en vrinden. Zij bezoeken het museum tijdens speciale openstellingen, gevrijwaard van de toeristische massa en het zweterige volk, maar met korte lijntjes naar een politieke klasse die zich graag in dezelfde kringen begeeft. Ironisch genoeg sluit dat mooi aan bij de nieuwe rijken die hun status een boost gaven door Rembrandt in te huren voor portretten met adellijke allure. Ik zou er dan wel voor willen pleiten dat deze vrinden hun feestje geheel zelf zouden financieren."

Marten Soolmans en zijn echtgenote Oopjen Coppit geschilderd door Rembrandt van Rijn.

filosofisch elftal

Huijer

Van den Akker

Haring

Achterhuis

Roeser

Ankersmit

Van Tongeren

Baudet

Van de Heiden

Van Brederode

Robeyns

Gescinska

Hoeveel is er bezuinigd op kunst en cultuur?

De totale bezuinigingen op de kunst- en cultuursector, die het kabinet Rutte-I in 2011 door het parlement loodste, bedroegen 200 miljoen euro. Dat was een korting van 20 procent op het totale cultuurbudget van de rijksoverheid. Hierdoor zijn onder andere 41 culturele instellingen verdwenen.

Daarnaast hebben gemeentes en provincies sindsdien 125 miljoen bezuinigd op kunst en cultuur, wat het totaal brengt op een korting van 325 miljoen euro.

Wat kan je doen met ongeveer 80 miljoen?

Eén JSF-toestel kost (waarschijnlijk) 85 miljoen euro. Volgens regeringsplannen gaat Nederland er (waarschijnlijk) 35 aanschaffen.

Extra hulp aan vluchtelingen, onlangs aangekondigd door staatssecretaris Dijkhoff: 110 miljoen.

Het ministerie van volksgezondheid investeert volgend jaar 140 miljoen euro in de verbetering van de zorg in verpleeghuizen.

De door het kabinet geplande jaarlijkse besparing op de rechtsbijstand: 85 miljoen euro.

De transfersom die Manchester United vorig jaar aan Real Madrid betaalde voor de overname van topvoetballer Angel di María: 85 miljoen euro.

De aanpassing van 23 kilometer van de A1 bij Weesp kost in totaal 910 miljoen. Voor 80 miljoen euro is dus zo'n 2 kilometer van die snelweg te verbreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden