Rembrandt begon met natekenen

In de Gouden Eeuw moesten niet alleen schilders, maar ook beeldhouwers, architecten en zilversmeden goed kunnen tekenen. Dus gingen ze op tekenles.

Hoe begon de carrière van Rembrandt en hoe zien de eerste schetsen van Goltzius eruit? De meesterwerken van beiden zeventiende-eeuwse schilders zijn bekend, maar hoe hebben zij het kunstenaarsvak geleerd?

Door eindeloos te tekenen, zegt Marijn Schapelhouman, conservator van het Rijksmuseum in Amsterdam. In een bescheiden zaal hangen daar ruim twintig tekeningen en prenten van beroemde kunstenaars uit de Gouden Eeuw. ’Tekenles’ heet deze tentoonstelling.

Goed kunnen tekenen was destijds een voorwaarde voor een geslaagde carrière. Niet alleen voor schilders, maar ook voor beeldhouwers, architecten en zilversmeden. Zelfs nette jongens van stand moesten kunnen tekenen en kregen les aan huis. Schapelhouman: „Nu kan je tot je achttiende jaar bedenken of je naar de kunstacademie wilt, maar in de Gouden Eeuw waren die er nog niet en moest je al op je twaalfde in de leer bij een meester”.

De eerste les op deze leerschool was leren natekenen. Op een van de gravures staat een serie mensenhoofden, verdeeld in vlakken en met veel hulplijnen, zodat de studenten een idee kregen hoe ze een portret moesten opbouwen. Deze gravures stonden ook in tekenboeken, zoals dat van Abraham Bloemaert, dat ook op de tentoonstelling te zien is.

De tweede stap was een les in driedimensionale beelden natekenen. Zo is op de gravure van Hendrick Goltzius uit 1592 een tekenaar afgebeeld die het klassieke beeld ’Apollo Belvedere’ natekent. „Dat beeld staat symbool voor de ideale krachtpatser”, vertelt Schapelhouman. De leerling rechts kijkt naar het gespierde naakte mannenlichaam en heeft een potlood en papier in zijn hand. Na de stilstaande beelden waren de bewegende modellen aan de beurt. Leerlingen poseerden voor elkaar, maar vrouwen waren moeilijk te vinden. Alleen prostituees poseerden naakt, want voor een zeventiende-eeuwse vrouw was het ongepast om model te staan en uit de kleren te gaan. Daarom werd er ook veel mannelijk naakt nagetekend, waarna een stel borsten moesten doen geloven dat een vrouw had geposeerd.

Als de leerling goed kon natekenen, was er nog één stap die hem van een volleerd meester onderscheidde: ’uyt de geest’ – zonder voorbeeld - tekenen. Wie dat kon, was geschikt voor het meest gewilde beroep, namelijk dat van historisch schilder. Dan werd je geacht taferelen uit de oudheid, uitbeeldingen van mythen en romantische landschappen te kunnen tekenen.

Zo leerden Rembrandt en Goltzius dus tekenen, maar de 21-eeuwse kunstenaars pakken het anders aan. „Op de huidige kunstacademies wordt er nauwelijks meer nagetekend en begint men direct met het ’uyt de geest’ tekenen. Alles is nu conceptueel”, zegt Schapelhouman, die tijdens zijn eerste jaar kunstacademie nog wel veel heeft na moeten tekenen. „De individuele expressie en creativiteit staan tegenwoordig voorop en van natekenen komt niet veel meer terecht.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden