Religieus verlangen uit besef dat de dood wacht

Het religieuze verlangen is het verlangen naar de berging in God. En waarom verlangen wij daarnaar? Omdat we beseffen dat de dood ons wacht en dat onze unieke levensloop maar willekeurig en toevallig is.

Van onze redactie religie & filosofie

Dat schrijft de rk theoloog Anton Houtepen in het decembernummer van Roodkoper, maandblad voor cultuur, religie en politiek. Wat is er gebeurd, sinds het devotionele, volgzame rk Nederland zich in rond 1960 aan de wurggreep van Rome ontworstelde? Slechts één halve generatie heeft zich kunnen koesteren in de illusie van een waarlijk vrije, open kerk. Toen keerde de ene groep zich weer naar Rome, de tweede groep, verreweg de grootste, verliet de kerk, omdat ze bij het loslaten van het oude niets hadden overgehouden. Een derde groep bleef, maar maakte zich - aldus de historicus Jan Roes van het Katholiek Documentatiecentrum in Nijmegen - schuldig aan een massale 'culturele desertie'. Dat wil zeggen: ze kozen voor 'een nieuw schuilkerk-bestaan', 'voor eigen richting die snel vergrijst'. Slechts in een enkel geval kwam het tot creatieve verinnerlijking en vernieuwing.

Houtepen ziet meer positiefs en noemt Pax Christi, Justitia et Pax, de Thomas More Academie en de Radboudstichting. Hij wijst ook op ,,een behoorlijk arsenaal van goed opgeleide pastoraal werkers en werksters, zonder wie de parochiestructuur allang compleet failliet zou zijn.'' Dat alles verdient de kwalificatie 'culturele desertie' niet, vindt hij. Bovendien zijn de katholieken toch niet de enigen die in een crisis verkeren? ,,Zij die geen last hadden van Vaticaanse dwang zijn toch ook gedecimeerd?''

Wellicht, zegt Houtepen, hebben te weinigen de persoonlijke worsteling met God doorgemaakt, als de worsteling van Jakob aan de Jabbok. Voorheen waren katholieken tezeer opgenomen in een geheel van conventies en leefvormen die hun waren opgelegd. Het roomse model van toen had alles gezet op de kerkvorm en de inhoud verwaarloosd en toen de vorm wegviel bleek de inhoud te mager.

Kan het leerhuis redden, terug naar de bijbelse bron? Houtepen betwijfelt dat. Het werkt niet meer als de bron zelf discutabel wordt, als de religieuze ervaringen van het verre verleden niet meer vertaalbaar lijken.'' Bovendien heeft het 'leerhuis' te weinig aandacht voor functies van de kerk die nog wel aanspreken: het streven naar vrede en gerechtigheid, de nadruk op de waarden van de humaniteit en het laten horen van een tegengeluid tegen de uitwassen van de moderniteit.

Weer anders dan. Het recente boek 'Het nieuwe religieus verlangen' van de gereformeerde theoloog Anton van Harskamp wordt hoop geput uit een verregaande kleinschaligheid van het religieuze verlangen. Hij neemt de zoektocht serieus naar de religie van het ware 'zelf', te vinden in zowel new age als in de evangelicale en pinksterbewegingen. ,,Als mensen op zoek gaan naar hun diepste innerlijke zelf, zijn ze dan niet - misschien zonder het te beseffen - op weg naar geloof?''

Houtepen heeft daar vragen bij. ,,Hoe wordt vanuit het persoonlijke zoeken naar het ware 'zelf' de tragiek van lijden en dood, schuld en falen ter sprake gebracht in de samenkomst der gelijkgezinde burgers?'' Waar en hoe geef je stem en vorm aan de solidariteit met de armen, ontrechten en stemlozen en aan de verantwoordelijkheid van de kerken? Houtepen verwerpt een God die alleen de God is van een groepje van gelijkgezinden als 'een stamgod, waarin mensen van oudsher behagen scheppen'.

Bevrijd van dogma en dwang, kunnen we ons laten boeien door het erfgoed van de traditie als 'iconen van het religieuze verlangen', zegt Houtepen: ,,de verhalen en taferelen van de Schriften, de oude basilica's met hun fresco's en de kathedralen met hun gebrandschilderde ramen, de sacramentele symbolen van water, olie, brood en wijn, de gestalten van wonderdoeners en kluizenaars, dwazen Gods en heilige bedelaars, kerkleraren en schoolmeesters.'' Ze gaan vooraf aan mijn 'zelf' en bouwen het mee op.

Nooit zijn we in het bezit van ons 'zelf', zegt hij, ,,want de limiet van dit zelf is de dood die alle eigenwaan verzwelgt.'' Juist uit dat besef komt het religieuze verlangen voort en binnen dat verlangen heeft zich een religieuze cultuur gevormd. ,,Die religieuze cultuur te laten vervagen, de glans die zij aan het leven geeft, te verdoffen, dat zou pas echt culturele desertie zijn.'' Dan blijf je nog met meer vragen dan antwoorden, maar dat is voor Houtepen de kern van wat gelovigen bezielt: ,,In de vragen van mensen kan God het meest zichzelf zijn''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden