Analyse

Religieus rechts krijgt nog een kans - of is het een stuiptrekking?

Trump vorige maand in de International Church of Las Vegas in Nevada. Beeld afp
Trump vorige maand in de International Church of Las Vegas in Nevada.Beeld afp

Eindelijk durven ze weer hoop te hebben. Na acht jaar progressief beleid krijgen evangelicals een president die belooft iets te gaan doen tegen abortus en de ontkerstening van de samenleving. En inderdaad, president Trump zou 'christelijk rechts' weer een beetje uit het slop kunnen halen. Maar lang zal dat reveil niet duren.

Wij kerkleiders hebben drie missies, zei tv-dominee Jerry Falwell in 1984 in een inmiddels beroemd interview op nieuwszender NBC. Eén: 'getting people saved'. Twee: zorgen dat ze gedoopt worden. Drie: zorgen dat ze gaan stemmen.

Aan missie één en twee werkte Falwell op zondagochtend. Met zijn Old Time Gospel Hour, een televisiekerkdienst die werd uitgezonden vanuit zijn kerk in Virginia, richtte hij zich rechtstreeks tot een miljoen Amerikanen. Het maakte hem een van de bekendste 'televangelists' van de afgelopen eeuw.

Op missie nummer drie stortte hij zich de rest van de week. Met een paar prominente collega's reisde Falwell het land door om 'rallies' te leiden, grote religieuze bijeenkomsten waarop hij van leer trok tegen het moreel verval dat hij om zich heen zag. De homobeweging, scholen waarin niet meer klassikaal gebeden werd, de evolutietheorie en vooral abortus: gelovigen moesten een vuist maken, zei Falwell. Progressieve krachten in de samenleving stonden op het punt om kerk en gezin onder de voet te lopen. Om alles kapot te maken dat Amerika zo'n godvruchtig land maakt.

Falwell bracht evangelicals samen - en naar de stembus
Zijn organisatie 'The Moral Majority' stond eind jaren zeventig aan de wieg van wat een van de machtigste bewegingen in Washington zou worden: christelijk rechts. Hij slaagde erin 'evangelicals', witte conservatieve protestanten met tot dan toe uiteenlopende politieke visies, bijna allemaal met hun neuzen dezelfde kant op te krijgen. Meld u aan als kiezer, spoorde Falwell zijn gevolg aan. Ga stemmen en kies voor de kandidaat die wij hebben aangewezen als het meest christelijk.

Het lukte: conservatieve witte protestanten werden al snel extreem loyale kiezers. Toen in 1984 Ronald Reagan president werd (de kandidaat wie de dominee tijdens de campagne zijn steun had uitgesproken), belde die regelmatig Falwell om advies te vragen. Binnen tien jaar werden evangelicals een van de belangrijkste groepen van het Amerikaanse electoraat. Wilde je het schoppen tot de Republikeinse kandidaat voor het gouverneur- of presidentschap, dan moest je zorgen dat je in ieder geval de conservatieve, blanke protestanten achter je had. Zij vormden maar liefst een vijfde tot een derde van het electoraat.

De massa die Falwell in de jaren zeventig mobiliseerde, die staat anno 2016 nog steeds paraat. Klaar om politieke mokerslagen uit te delen.

null Beeld afp
Beeld afp

Als ze dat doet, kunnen ze nog steeds het verschil maken, zo bleek deze maand. Lang niet alle evangelicals gingen 8 november naar de stembus. Maar zij van hen die dat wel deden, koos vier op de vijf voor Donald Trump. Hadden ze dat in minder groten getale gedaan, dan was die vrijwel zeker geen president geweest.

Ideaal is Trump niet, maar hij benoemt wel de juiste rechters
Trump was natuurlijk niet de christelijkste kandidaat achter wie evangelicals zich ooit hebben geschaard; in de voorverkiezingen ging hun voorkeur uit naar zijn iets traditionelere opponent Ted Cruz. Toen die de Republikeinse kandidatuur niet won, wendden evangelicals zich langzaam maar zeker tot Trump. Die wilde in het Hooggerechtshof tenminste een conservatieve rechter benoemen, een rechter die strenger zou oordelen over abortus. Zo'n nieuwe aanstelling zou nog decennia effect kunnen hebben.

In kerken in de biblebelt en evangelical-media werd stemmen op Trump de afgelopen maanden ook vooral beschreven als een proteststem, een reactie op de progressieve agenda van Obama. Dat onder hem het homohuwelijk werd gelegaliseerd en 'gewetensbezwaarden' het risico liepen te worden veroordeeld, versterkte bij hen het beeld dat het christelijk geloof in de verdrukking zit.

Dat uitgerekend Trump nu het mandaat krijgt om iets aan dat zedelijk verval te doen, is natuurlijk ironisch. Trump interesseert zich bovendien nauwelijks voor christelijke issues. Maar, zo leken de meeste stemmende evangelicals te redeneren, hij zal op de belangrijke thema's als abortus allicht iets minder agressief handelen dan Hillary Clinton. Ze verwachten zeker geen wonderen.

Wie in de biblebelt begint over ontkerkelijking, hoort vooral berusting: de kerken lopen leeg en dat zal niet snel veranderen. Als christen kun je proberen politiek tegengas te geven, maar de klok een eeuw willen terugdraaien - naar de tijd dat kerkgaan de norm was en feminisme, homoseksualiteit en abortus nog niet bestonden - dat is onnozel.

De ambities zijn bijgesteld
Dat evangelicals de afgelopen week niet protesteerden toen Trump aankondigde dat hij het homohuwelijk wil laten voor wat het is, geeft al aan dat de ambities flink naar beneden zijn bijgesteld. In de religieuze cultuurstrijd wordt nu een aantal oude fronten - zoals gebed in openbare openbare scholen en aandacht voor creationisme in biologieboeken - gelaten voor wat ze zijn: hopeloos verloren.

De president-elect en zijn christelijke vice-president Mike Pence, een volbloed evangelical, lijken vooral van plan om een paar symbolische klappers te maken. De subsidiekraan voor Planned Parenthood dichtdraaien bijvoorbeeld, 's lands grootste verlener van abortussen. En meer ruimte geven aan conservatief-christelijke ondernemers die op grond van hun geloof diensten willen weigeren aan homoseksuelen. Die strijd om de 'weigerondernemer' is hoog opgelopen - veel evangelicals lijken het nu te zien als lakmoesproef voor Washingtons tolerantie.

Ze hoeven dat aandraaien van duimschroeven trouwens niet zelf te doen, ze kunnen het overlaten aan de staten. Vorige week koos Amerika immers niet alleen een nieuwe president, maar ook nieuwe gouverneurs en nieuwe staatsparlementsleden. Ook daar hebben de Republikeinen veel gewonnen. Toen North Carolina eerder dit jaar een wet aannam die het transgenders verbood om openbare toiletten te bezoeken, daagde Obama's regering de staat voor de rechter. Van Trump en Pence hoeven conservatieve staten zulke tikken niet te verwachten.

De cultuurstrijd hobbelt voort, met steeds minder succes
En als Trump over vier of acht jaar plaats moet maken voor een progressiever type? Dan zal christelijk rechts weer wat terrein in moeten leveren, en moeten proberen om weer een man of vrouw in het Witte Huis te krijgen die dáár weer iets aan kan doen. Zo hobbelt de cultuurstrijd nog wat voort, ogenschijnlijk zonder einde. Gevoerd door een religieuze oppositie die tevreden moet zijn met steeds minder.

Als iemand christelijk rechts uit zijn lijden gaat verlossen, dan is dat waarschijnlijk de jeugd. Jonge evangelicals lopen minder warm voor de cultuurstrijd, constateren onderzoeksbureaus al enige tijd. Zo constateerde het Public Religion Research Institute dat 23 procent van de millennials zich 'religieus progressief' noemt, tegen 12 procent van de Amerikanen boven de 67 jaar.

Van abortus zijn ze meestal geen voorstander, maar met het andere hete hangijzer, homoseksualiteit, hebben ze veel minder moeite. Van de evangelicals geboren tussen 1981 en 1996 is zo'n 51 procent vóór maatschappelijke acceptatie van homoseksualiteit.

Ofwel: over het moreel verval waarover Falwells aanhang zich zo'n zorgen maakte, halen nu ook steeds meer evangelicals hun schouders op. De kerken blijven leeglopen, conservatieve christelijke mores raken steeds verder uit de mode en de politieke speerpunten die decennialang voor zoveel verbroedering en politieke slagkracht zorgden, verliezen hun kracht. Falwell had gelijk: als zijn volgelingen niet uitkijken, belanden ze uiteindelijk in de marge.

null Beeld afp
Beeld afp
null Beeld afp
Beeld afp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden