Religieus gedoe rond millenniumprobleem verlamt

In eigen huis loopt het wel los, zegt de commissie die de tekortschietende computers rond de millenniumwisseling aanpakt. Wereldwijd blijft de rampspoed dreigen: handel nu, morgen is het te laat! Wat is er aan de hand, dat er zulke apocalyptische taal wordt uitgeslagen?

Millennium betekent een tijdperk van duizend jaar. Maar dat niet alleen, volgens Van Dale. Het is ook 'het duizendjarig godsrijk, bij de tweede komst (of wederkomst) van Christus op aarde'. En die tweede betekenis klinkt mee, als men het woord in de eerste zin gebruikt.

Het boek Openbaring (hoofdstuk 20) in de bijbel spreekt van een Duizendjarig Rijk. De Satan is gebonden en heeft in die periode geen macht. Maar als het afgelopen is, moet hij, helaas, voor een korte tijd worden losgelaten. Dan gaat begint zijn chaotiserend en verwoestende werk weer. Dit leidt ertoe dat de wisseling der millennia gepaard gaat met een opleven van de verwachtingen. Zij kunnen positief zijn. Het boek Openbaring tekent immers een gouden tijdperk waarmee de wereldgeschiedenis zou eindigen. Maar daarna, als de duivel is losgelaten, breekt volgens deze voorstelling een kritieke tijd aan, misschien niet zo geweldig lang, maar des te ingrijpender.

Deze twee momenten kan men tot de huidige dag in de millenniumverwachting terugvinden. Globaal gesproken: de te verwachten ondergang der wereld had vooral invloed op de religieuze beleving, terwijl de sociaal-revolutionaire ideeën door het visioen van de gouden tijd werden geïnspireerd.

We leven heden ten dage in een periode waarin de religieuze gevoelens weer beginnen op te leven. Misschien hangt dit wel samen met de nadering van de millenniumwisseling. Er zijn nu veel christenen, die in een mengeling van ondergangsstemming en hoop geraken. Met name onder evangelische christenen is heel duidelijk die tendentie waarneembaar. Maar iets van die koorts dringt toch ook door tot een breder publiek. Men gaat wel niet de woestijn in of de bergen op of naar het beloofde land, maar toch: zonder een zekere angst en verwachting gaat men het nieuwe millennium niet tegemoet. Het lijkt toch een spannend moment te worden als wij het derde millennium na Christus ingaan. Op een of andere manier doet de nadering ons allemaal wel iets. De computers zijn, zoals ons bekend is, niet toegesneden op het komen van het jaar 2000. Er is een commissie ingesteld, die moet bevorderen dat bedrijven en instanties ervoor zorgen dit verzuim in te halen. Er is deze week een sussende waarschuwing van deze commissie uitgegaan, die desondanks te denken geeft omdat die voortbouwt op de niet mis te verstane leuze waarmee (demissionair) minister Van Boxtel het 'millenniumprobleem' in een eerste media-campagne onder de aandacht van het grote publiek heeft gebracht: 'Reken af met het milenniumprobleem voordat het met u afrekent'. Deze omineuze kreet komt over als een laatste oordeel, dat over ons voltrokken gaat worden. Er zal met ons worden afgerekend! Gelukkig echter is er nog een kleine ontsnappingsmogelijkheid, we kunnen de komende toorn nog ontvlieden: als wij, omgekeerd, zelf afrekenen met het millenniumprobleem. Daar zal het - meer bij bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke instellingen en in mindere mate in de particuliere huishoudens - op aankomen. Zo niet, dan gaat alles verloren. Morgen is het te laat. Het is nu de tijd je te bekeren!

Wat is er aan de hand, dat er zulke apocalyptische taal moet worden uitgeslagen? Dat laat zich vrij nuchter duidelijk maken. Bij de opkomst van de computer heeft men zo'n veertig jaar geleden besloten het jaartal voor het gemak alleen maar met de laatste twee cijfers aan te duiden. Dat was geen verstandig besluit, omdat we reeds over de helft van de twinigste eeuw waren. De beslissing moest dus binnen veertig jaar tot ongelukken leiden. Daar heeft men zich echter toen niet om bekommerd. Nu zijn we inderdaad in het laatste jaar aangekomen waarin het nog goed gaat, 1999. Volgend jaar echter komt de grote Kladderadatsch, want als hij op 00 slaat zal de computer zichzelf verkeerd begrijpen. Hoe interpreteert de computer de verschijning van dit vreemde 00? Omdat de eerste twee cijfers als bekend verondersteld weggelaten zijn, stelt hij 00 gelijk aan 1900.

Maar als dat zo is, is het helemaal geen Millenniumprobleem, geen probleem dat zich eens in de duizend jaar, maar eens in de eeuw voordoet. Dat is ook volmaakt logisch als je maar twee getallen voor het viertallige jaartal invoert. Het lijkt er een beetje op dat de kortzichtigheid van de computerdeskundigen tienmaal groter is dan ze suggereren, als ze over een millenniumprobleem spreken. Ging het echt om een millenniumprobleem, dan zou de computer terug moeten gaan naar het jaar 1000. Dat is niet het geval.

Waarom dan toch die apocalyptisch gekleurde kreet 'millenniumprobleem'? Daar zit ongetwijfeld een religieuze achtergrond achter, niet bewust misschien, maar toch. Men moet het gevoel hebben dat met dit woord de angsten die werden opgeroepen dieper, groter en intenser zouden zijn. En daarin heeft men geen ongelijk. Of die opgeroepen angst ook vruchtbaar is, is echter uiterst kwestieus. De rampen die worden geëvoceerd liegen er ook niet om. Vliegtuigen kunnen neerstorten, stroom, gas en water uitvallen, wie weet zitten in kou en duisternis, het geldverkeer stagneert, de handel valt stil... Het hele leven valt dood! In koude en donkerte zullen we omkomen in brandende steden - de grote afrekening is daar!

Een ultra-moderne uitvinding als de computer lijkt bij uitstek ongeschikt om ons religieuze angst aan te jagen. Wij zijn heilig overtuigd dat in het technologische tijdperk de religie heeft afgedaan. Zij behoort tot een voorgoed verleden tijd. Zij is vervangen door een zuiver rationeel denken. Het merkwaardige echter is dat het religieuze denken en voelen door de schijn van het tegendeel heenbreekt. Het is juist dit allermodernste rekentuig dat plotseling in de sfeer van een oude, diepzittende religieuze beleving wordt gebracht. Steeds wordt ons bezworen: het jaar 2000 staat voor de deur, doe wat, anders gaan we eraan. Of, zoals de bijbel zegt: De tijd is kort.

Graag wil ik pleiten voor nuchterheid. Het verkeerde begrip is helaas niet meer weg te nemen. We moeten er maar vrede mee hebben, al is het jammer. Ook kunnen we zeggen: de problemen zijn er, daar valt niet aan te twijfelen. We moeten ze echter in proportie zien. En ze zijn zeker oplosbaar, als we een beetje attent en alert zijn.

Maar dit religieuze gedoe is echt een onnodige stemmingmakerij. Ik ben ook overtuigd dat het contraproductief werkt. Religie immers heeft als één van haar wezenskenmerken: berusting, ook als er gevaren en bedreigingen op de mens afkomen. De crisis is immers voorbeschikt door de goddelijke macht. Zij is voorspeld. En dat geeft haar een profiel van noodlottigheid. Er is eigenlijk niets tegen te doen. Angst heeft in de historie altijd verlammend gewerkt en tot berusting geleid.

We moeten ophouden religieuze paniek te zaaien en rustig doorwerken aan het bijstellen van de computers. Lieden die er uit laksheid nog niets of te weinig aan gedaan hebben, wakker schudden. En verder zonder vrees het nieuwe millennium af te wachten. Wie wil moet rustig naar de datumgrens vliegen om de wisseling twee keer te vieren. Want dat het zo'n bijzondere jaarwisseling is danken we aan het decimale stelsel dat we al heel lang kennen. In de computer zelf valt het jaar niet op als millenniaristisch - die is immers slechts tweetallig.

Bert ter Schegget is em. hoogleraar theologie, Universiteit van Leiden

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden