Opinie

Religies zijn niet hetzelfde; ze zijn heel verschillend

Een berg met aan de voet diverse paden die leiden naar dezelfde top. Zo ongeveer zien veel mensen religies. Op het eerste gezicht hemelsbrede verschillen. En toch: dezelfde problemen, dezelfde te doorgronden dieptes, dezelfde waarheid die gezocht wordt. Allemaal uiteindelijk op zoek naar dezelfde God.

De Amerikaanse godsdienstwetenschapper Stephen Prothero moet niets van deze gelijkschakeling hebben. Koyaanisqatsi. Dat is Hopi-Indiaans en betekent dat het leven uit evenwicht is geraakt. Dat uitgangspunt delen alle religies. Ook heeft iedere religie een eigen visie op waarachtig mens zijn. Maar daarmee heb je het qua gelijkheid wel gehad. Prothero beschrijft hoe acht grote religies dat ’waarachtig mens zijn’ zien. De verschillen zijn inderdaad enorm.

Zo geloven confucianisten dat mensen volwaardig mens worden als ze zich schikken in complexe sociale netwerken, waartoe ook hun voorouders behoren, en zich daar fatsoenlijk en volgens de regels gedragen. Het goddelijke is van even weinig belang als een leven na de dood.

Taoïsten geloven juist het tegendeel. Wie waarachtig mens wil zijn, moet zich losmaken van elke sociale relatie, onverschillig staan tegenover de politiek, niet zijn geïnteresseerd in roem, winst of verlies. De dood vrezen zij niet: aan de tao (de weg) ontlenen ze kracht om ’alleen op te staan.en naar het westen te wandelen om hoog de bergen in te trekken en te verdwijnen in de wolken’.

Moslims zien in Mohammeds vroomheid, strijdbaarheid en edelmoedigheid dé eigenschappen van waarachtige mensen.

Het Jodendom vindt hen in Gods eigen Volk, dat heen en weer pendelt tussen ballingschap en terugkeer, de 613 mitzvot (geboden) onderhoudt en generatie na generatie het verhaal van God met Israël doorvertelt.

Voor Hindoes is niet alleen de wereld een tranendal, ook de hemel is onderworpen aan de wisselingen van de samsara, de vicieuze kringloop van leven, sterven en wedergeboorte. De uitweg is moksha, letterlijk vrijlating, bevrijding van de samsara. Tegenwoordig loopt de weg naar moksha niet meer via buitenissige ascese, maar veel huiselijker, via de liefde en toewijding aan een god van eigen keuze.

Voor de Yoruba-religie, die we vinden in Nigeria maar ook op Cuba en in Brazilië, is mens zijn verbonden zijn met medemensen, natuur, orisha’s (goden), de oppergod Olodumare en de eigen lotsbestemming. Verstoring van die verbindingen is hét menselijk probleem. Om verbroken verbindingen te herstellen, raadplegen te hulp geroepen Ifa-orakels Orunmila, de orisha (god) van wijsheid en lotsbestemming. Altijd wordt er wel iets gevonden dat de breuk heeft veroorzaakt. Ieder probleem kan met spirituele middelen, met offers of gebeden worden aangepakt.

Boeddhisten voeren het lijden terug op de menselijke neiging zich vast te klampen aan vermeende onveranderlijkheid. Mensen willen dat veranderlijke dingen onveranderlijk blijven. Maar mensen, situaties, ze veranderen. Mensen gaan dood. Het lichaam takelt af. Daar lijdt een mens aan. En verlangt naar vroeger. Naar iets anders dan er nu is. Pas wie veranderlijkheid aanvaardt, komt zijn lijden te boven. En het helpt als op voorhand al niets meer gezien wordt als vanzelfsprekend onveranderlijk.

Hoe anders praat het christendom over lijden. God zelf, in Zijn Zoon, lijdt aan wat er door de zonde mis gaat in deze wereld. De zonde is hét menselijk probleem. Christus verlost van de zonde en opent de weg naar mens zijn als door God bedoeld. God neemt de mensen het lijden niet af, maar staat in Christus naast hen en lijdt met hen mee, zodat ze zich in hun lijden gedragen voelen.

In zijn boek wil Prothero zo objectief mogelijk weergeven hoe religies denken over waarachtig mens zijn. Daardoor kan hij de vraag ’waar of onwaar’ laten liggen. De ene levenswijsheid over ’waarachtig menselijk’ kan naast de andere bestaan. Anders is dat voor wie religie ziet als ’geloof’. Geloof in God, goden, kharma, samsara, tao enz. ’Geloven’ pretenderen ’waarheid’. Heeft elke religie een deel van de waarheid? Zijn ze op zoek naar dezelfde waarheid?

Prothero moet niets van dit soort vragen hebben: religies zijn beslist niet deep deep down allemaal hetzelfde. Daarvoor verschillen ze te veel in hun visie op waarachtig mens zijn. Ga daar, over die visies, het debat aan. In de discussie over de waarheidsaanspraak van het eigen geloof wordt nog wel eens water bij de wijn gedaan. Maar welke gelovige is bereid zijn visie op waarachtig mens zijn op te geven? Juist ja, de bekeerling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden