OPINIE

Religie zal altijd een bron van conflicten blijven

Het vrijdaggebed in de moskee van Breda is afgelopen. De anti-islamitische reflex heeft in Nederland diepe wortels, volgens Peter van Dam. Beeld Maikel Samuels
Het vrijdaggebed in de moskee van Breda is afgelopen. De anti-islamitische reflex heeft in Nederland diepe wortels, volgens Peter van Dam.Beeld Maikel Samuels

De vergelijking tussen angst voor moslims nu en voor katholieken toen stemt niet vrolijk, stelt Peter van Dam, auteur van 'Een calvinistisch land? Religie in Nederland' en docent aan de Universiteit van Amsterdam.

De angst voor katholieken zat er in Nederland goed in. Ook nog in 1949, toen de grootste protestantse kerkgenootschappen vroegen om het processieverbod niet op te heffen: ‘De processie is immers de voorloopster van wat ons te wachten staat, als het Rooms-Katholieke absolutisme heel het publieke leven voor zich opeist’, schreven ze de regering.

In tegenstelling tot wat David Pinto beweerde in zijn opiniestuk in deze krant van 27 september, is het zeer de moeite waard de historische positie van katholieken met die van moslims in Nederland te vergelijken. De moeizame geschiedenis van de relaties tussen katholieken en protestanten stemt echter niet hoopvol.

Geen echt geloof

In de omgang met katholieken in Nederland springen opvallende overeenkomsten met de huidige reacties op moslims in het oog. Een meerderheid die zichzelf erg beschaafd vindt, zet een minderheid weg als achterlijk. Vooral in de negentiende eeuw vonden protestanten zichzelf meer verlicht dan katholieken, die ze een gebrek aan rationaliteit verweten. Hun religie zou geen echt geloof zijn, want ze hechtten te veel aan uiterlijkheden en werden misleid door paus en bisschoppen. Ook twijfelden protestanten aan de loyaliteit van hun katholieke medeburgers. Waren ze niet stiekem op de hand van katholieke machthebbers? Daar kwam rond 1900 het verwijt bij dat ze zich afzonderden van de rest van de Nederlanders.

Dergelijke even arrogante als angstige reacties lijken veel op de manier waarop mensen als David Pinto moslims bejegenen. In weerwil van alle serieuze onderzoeken gooien ze alle moslims op één hoop en zetten deze weg als ‘vreemd’. De verschillen met andere groepen en de mate waarin ze zich afzonderen worden mateloos overdreven. Hun religieuze opvattingen worden weggezet als politieke ideologie.

Bij een serieuze vergelijking horen ook verschillen. Moslims vormen een veel kleinere groep dan katholieken en kunnen dus makkelijker gemarginaliseerd worden. Waar katholieken sinds het einde van de negentiende eeuw politiek georganiseerd waren, zijn Nederlandse moslims dat niet. Migratie speelt in de omgang met moslims een belangrijke rol, terwijl katholieken sinds jaar en dag in de Lage Landen woonden. De mondiale dimensie heeft grote invloed op de omgang met moslims: pleegt een extremist ergens ter wereld in de naam van de islam een aanslag, dan worden moslims daar in Nederland op aangekeken.

Langzaam

De spanningen tussen katholieken en protestanten speelden sinds de Reformatie steeds weer op. Katholieken emancipeerden zich langzaam via onderwijs, politiek en succesvolle samenwerking. Toch werd de verhouding pas in de twintigste eeuw iets beter. Het idee dat religie mensen niet van elkaar mag scheiden, kwam op onder protestanten en katholieken. Dat maakte toenadering de afgelopen vijftig jaar mogelijk.

Deze geschiedenis stemt niet optimistisch met het oog op de toekomst van Nederlandse moslims. De anti-­katholieke reflex stak vijfhonderd jaar lang regelmatig de kop op. Ook de anti-islamitische reflex heeft diepe wortels. Al sinds de vroegmoderne tijd verzamelden geleerden kennis over de islam om deze als vreemd en gevaarlijk te kunnen ontmaskeren. In Nederland was het beeld van een primitieve, irrationele en gevaarlijke islam een belangrijke pijler van koloniaal beleid.

Religie is een belangrijke bron van identificatie voor mensen. De geschiedenis die ik in ‘Een calvinistisch land?’ heb beschreven, laat zien dat de onderlinge verhoudingen tussen verschillende religieuze groepen in Nederland verre van harmonieus waren. Omdat mensen religie belangrijk vinden, zal ze een bron van inspiratie, maar ook van conflicten blijven.

Lees ook:

De vergelijking van moslims met katholieken gaat mank, in tal van opzichten

Diegenen die vinden dat moslims in Nederland onheus worden bejegend, verwijzen soms naar de positie van katholieken in ons land. Die zijn, sinds de Reformatie, lange tijd als tweederangs burgers behandeld; een fout die niet zou moeten worden herhaald ten aanzien van de moslimminderheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden