Religie is niet zomaar een spelletje

Tweeëndertig procent scoorde ik op de fundamentalismetest van deze krant. Als Fundi Light kwam me dat op een corrigerend tikje te staan. „U lijkt wel tolerant, maar vanbinnen wel erg overtuigd van uw eigen gelijk”, schreven de testers. Mijn behoefte aan gelijk geldt trouwens mijn niet-godsdienstige opvattingen. Religieus blijk ik met een magere twaalf procent relativist.

Dat corrigerende tikje vond ik wel interessant. Alsof overtuigd zijn van eigen gelijk vanzelf leidt tot intolerantie. En alsof omgekeerd tolerantie altijd samengaat met relativisme. Onzin natuurlijk. Toch heeft de test gelijk: niet-religieus sta ik meer op mijn ponteneur dan religieus. Zo vind ik dat je vast moet houden aan eigen gelijk als het gaat over tolerantie of over ieders gelijkheid voor de wet. Maar denk ik daarom fundamentalistisch? Waren de mensen die we op deze vierde mei herdenken fundamentalist omdat ze van binnenuit zo overtuigd waren van hun eigen gelijk, dat ze hun leven ervoor over hadden?

De, intussen emeritus, VU-antropoloog André Droogers bestudeerde zijn levenlang religieuze verschijnselen. Eerst in de Congo. Later in Brazilië en eigen land. Steeds zag hij hetzelfde proces. Religie begint in de marge. In de woestijn zoals bij Mozes en Mohammed. Bij marginale mensen zoals vissers uit Galilea of vrouwen bij Jezus’ graf. Bij Braziliaanse boeren die naar de stad trokken en in de sloppenwijken terechtkwamen. Bij immigranten in ons land. Allemaal marge. Soms ook zelfgekozen marge. Zoals bij Prins Siddharta voor hij Boeddha werd.

In die marge van het begin heerst speelse vrijheid. Er staat nog niets vast. Vaak wijzen vrouwen de weg. Maar al is het spel, het is ernstig spel. Droogers ziet eindeloos veel vormen van religieus en niet-religieus spel. Ook atheïsten beschouwt hij als spelmakers met wie je in gesprek kunt gaan, want absolute waarheid om het beste spel te claimen bestaat niet. Voor religieuzen noch voor atheïsten. In het spel draait alles om zachte macht, die alleen uit is op voortgang van het spel, op mogelijkheden van zingeving en op voortgang van het leven. Tegenover de zachte macht staat doelmacht die zichzelf wil handhaven. In religies gebeurt dat door een priesterkaste als hoeder van absolute waarheid.

Droogers maakt zich zorgen over zijn eigen Protestantse Kerk Nederland (PKN). Het spelelement is er uit. Als de Zeeuwse dominee Klaas Hendrikse zich atheïstisch noemt, moet je door zijn provocerende toon heen kijken. Hendrikse stelt voor religieus een ander spel te spelen. Maar in de PKN-reactie ontbrak iedere speelsheid. Er klonken machtswoorden (doelmacht), maar de kans om het spel van Hendrikse met naam en bestaan van God te vergelijken met andere zingevingsmogelijkheden liet de PKN liggen.

Droogers pleit voor eigen wegen en voortdurend gesprek. Zelf zit hij het liefst eens per maand in een stiltebijeenkomst. Met uitsluitend zachte macht die muziek en gedichten uitzoekt en verder ieder laat in eigen spel. Een mooi ideaal, al vraag ik me af of een organisatie als de kerk het redt met alleen zachte macht. Ik zie het gevaar van uit de hand gelopen doelmacht, maar een scheutje doelmacht lijkt me niet te vermijden.

Die terughoudendheid over doelmacht heb ik niet als het gaat om de bescherming van seculiere democratische waarden. De democratie moet zo van binnenuit overtuigd zijn van haar eigen waarden dat ze niet moet aarzelen doelmacht uit te oefenen als die gevaar lopen. Zo blijk ik niet-religieus een fundi light. Intolerantie kan noodzakelijk zijn om tolerantie te beschermen. De test lijkt dat niet te erkennen.

Een vreemde uitkomst en nu ik toch bezig ben, dat religieuze relativisme dat ik zou hebben, zit me ook niet lekker. Ik neem mijn eigen religieuze spel veel te serieus om het te relativeren als ’het is maar een spelletje’. Maar omdat ik mijn eigen spel zo serieus neem, vind ik het ongepast het spel van anderen, religieus of niet-religieus, ook Droogers’ atheïsten, niet serieus te nemen. Het diep ernstig nemen van eigen en andermans spel is fundamentalisme noch relativisme. De funditest ziet dat niet. Ze is te stijf, terwijl Droogers’ pleidooi voor soepelheid en speelsheid laat zien dat er meer is dan plus of min. Alles begint met nieuwsgierigheid en verwondering. Over jezelf, over anderen, religieus of niet-religieus. Over het spel dat we spelen. Zo verschillend, zo op zoek naar waarheid voor onszelf, zo ernstig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden