'Religie is haar scherpe kantjes kwijt'

Religies zijn in de praktijk minder extreem dan in theorie, zei godsdienstsocioloog Alan Wolfe gisteren op een Trouw-symposium. 'Bij terrorisme spelen politiek redenen vaak de hoofdrol.'

En toen kwam terrorisme heel dichtbij. Dzhokhar en Tamerlan Tsarnaev, de Tsjetsjeense immigranten die vorige maand een bomaanslag pleegden tijdens de marathon van Boston, woonden op een steenworp afstand van godsdienstsocioloog Alan Wolfe. Die zag hoe zijn woonstad gegijzeld werd door chaos en angst, en hoe veiligheids- troepen massaal op jacht gingen naar de dader. Op straat was het muisstil die dagen, herinnert hij zich, op de sirenes van de politiewagens na. "Ik ben gewoon naar de fitness gegaan", vertelt Wolfe. "Ik laat me niet van de wijs brengen."

Wolfe (1942) leidt het Boisi Center for Religion and American Public Life in Boston en schreef veel over religie en politiek in Amerika. Hij sprak gisteren in debatcentrum De Rode Hoed over de plek van religie in het publieke domein, tijdens een symposium dat Trouw organiseerde ter ere van Hans Goslinga's 65ste verjaardag. Democratie gedijt bij meningsverschillen, stelde Wolfe. En religies, hield hij het publiek voor, zijn in de praktijk meestal minder sektarisch en extreem dan in theorie.

Een geruststellende boodschap. De Tsarnaevs, geïnspireerd door de radicale islam, hielden het helaas niet bij theorie.
"We weten nog steeds niet wat hen precies motiveerde. Het lijkt meer om nationalisme te gaan dan om religie. Tamerlan was gegrepen door de vrijheidsstrijd tegen de Russen, waarin religie als vehikel dient. Vaak wordt religie als bron van terrorisme gezien terwijl politieke redenen de hoofdrol spelen."

U gaat wel erg makkelijk voorbij aan mogelijke inspiratie vanuit de islam.
"Ik denk toch dat het zinvol is om religie en politiek hier van elkaar te scheiden. De meeste Amerikanen hebben dat ook begrepen. Een groot nationaal debat over de islam kwam er niet na de aanslag."

Dat heeft mij enigszins verbaasd.
"Misschien was het ook omdat de gebroeders Tsarnaev niet voldeden aan het stereotype van de radicale moslim. Ze waren blank en spraken Russisch, geen Arabisch."

Hadden ze er Arabisch uitgezien, dan hadden veel Amerikanen de islam wél de schuld gegeven?
"Ik vrees van wel, ja. De meeste Amerikanen hebben nog steeds het idee dat alle moslims Arabisch zijn, en alle Arabieren moslim. Ook al voldoen de meeste moslims in Amerika niet aan die karikatuur. Ze komen uit landen als Pakistan, zijn vaak hoogopgeleid en goed geïntegreerd. Misschien dat een echt fel publiek debat over de islam in Amerika daarom is uitgebleven. Die maffe Koranverbrander uit Florida, Terry Jones, is een eenling. En Obama heeft, zo blijkt, niet splijtend gewerkt in de natie.

(Denkt na.) Wat wij toch wel goed doen in Amerika is immigratie. Jullie in Europa zijn goed in het creëren van een zorgstelsel en sociaal vangnet, wij in het omgaan met minderheden. Wij hebben een lange ervaring in het laten samengaan van religieuze verschillen, dat kunnen we beter dan jullie."

Is die tegenstelling tussen de VS en Europa niet cliché? En geeft u zichzelf niet onterecht een schouderklopje? Vorig jaar werden er in Wisconsin nog zes Sikhs doodgeschoten.
"Inderdaad zijn er nog steeds veel vooroordelen. Wisconsin is de uitzondering op de regel. Wij zijn goed in pluralisme, niet perfect. Wij slagen er over het algemeen goed in om elkaars geloof te respecteren. Dat komt misschien ook omdat religie in Amerika minder diep lijkt te gaan dan elders. Elke religie neemt vroeg of laat trekken over van het Amerikaanse protestantisme met zijn nadruk op individuele vrijheid. Zo ook de islam - ik zie veel tekenen van een Amerikanisering van de islam. Heel anders dan in Engeland bijvoorbeeld, waar de islam echt een gescheiden wereld is, met eigen theologische bolwerken."

In uw boek 'The Transformation of American Religion' uit 2003 stelde u dat religie in Amerika steeds meer mainstream en dus oppervlakkiger wordt. Dat gaat dus nog steeds op?
"Ja. En nu nog veel meer dan toen. In Amerika vraagt religie niet zo veel van je. Daarom kan iedereen ook religieus zijn. Religie heeft in Amerika haar scherpen kanten, haar tanden, allang verloren. Weet u, sommige seculiere vrienden van me haten religie. Zij denken nog steeds aan de Spaanse inquisitie. Maar kom op, mensen die nu nog aan komen zetten met Jesus-talk, dat is toch gewoon een beetje silly?"

U klinkt nogal als een intellectueel uit Boston die de kracht van religie onderschat. Zo dachten liberalen aan de oostkust van de VS in de jaren zestig van de vorige eeuw wellicht ook. Progressieven hadden de wind mee, niemand hield rekening met een ruk naar rechts. Die kwam er wel.
"Inderdaad gingen we in die tijd, vóór Reagan, heel ver in de richting van een echte seculiere republiek. Nu is Amerika veel conservatiever. En dat zal ook nog wel een tijdje zo blijven, daar maak ik me geen illusies over. Maar ik ben optimistisch. Want ook al hadden we de afgelopen decennia een heftige culture war, een publieke oorlog over traditionele normen en waarden - wij seculieren en liberalen hebben die oorlog wel gewonnen. Wij hebben echt gewonnen."

Volgens u is de tijd van de culturele conflicten voorbij?
"De hoogtijdagen liggen achter ons, inderdaad. De strijd is er natuurlijk nog wel, en nog steeds centreert die zich rond de abortuskwestie. Het begon allemaal in 1973 met de beslissing van het constitutionele hof in de zaak 'Roe versus Wade' om abortus tot drie maanden toe te staan. Dat is nu veertig jaar geleden. Religieus rechts organiseerde zich en trok ten strijde tegen die beslissing. Maar het is ze in al die jaren niet gelukt die terug te draaien. En nu houden ze de kwestie kunstmatig op de agenda om hun achterban politiek te blijven mobiliseren. Zo'n kwestie is heel effectief om verkiezingen mee te winnen en geld op te halen."

Maar eigenlijk geloven ze er zelf niet meer zo in, zegt u? Is dat niet 'wishful thinking?'
"Nee, er is echt iets aan het veranderen. In de jaren zeventig en tachtig leidde de liberale koers van het land tot oprechte ongerustheid bij conservatieve christenen. Het land gaat regelrecht naar de hel als het zo doorgaat, profeteerden hun voorgangers. Dus kwamen ze in actie. Maar hoe lang kun je op weg zijn naar de hel? Die retoriek is uitgewerkt. In de jaren tachtig was de criminaliteit een veel groter probleem dan nu. Het is met die hellegang dus nogal meegevallen. De veroordelende taal van Jerry Falwell en Pat Robertson heeft altijd al op gespannen voet gestaan met de christelijke boodschap van liefde. Rechtse gelovigen beginnen moe te worden van dat doemdenken."

Weet u dat, of hoopt u dat?
"Het is meer dan hoop. Kijk naar jonge evangelicalen. Die zijn veel constructiever ingesteld dan hun ouders. En ze hebben veel minder moeite met zaken als het homohuwelijk."

De culturele botsingen begonnen over de kwestie van abortus. En daar zijn die jongeren nog steeds tegen.
"Toch is de oppositie van religieus rechts in het algemeen minder fel dan vroeger."

Gaat dat ook op voor de rooms-katholieke kerk? Vorige week was er een schandaal op het college waar u lesgeeft. De aartsbisschop van Boston boycotte een bijeenkomst met de Ierse minister-president, vanwege diens standpunt over abortus.
"Daar werd die bisschop dan ook hevig om bekritiseerd. Hij vertolkte de officiële positie van de kerk. Gewone gelovigen denken er heel anders over."

Is dat echt zo? De meerderheid van de katholieken in de Verenigde Staten komt tegenwoordig uit Latijns-Amerika. Die zijn behoorlijk conservatief.
"Ja, dat klopt. Toch stemmen ze voor het merendeel democratisch. En elke kans die de Republikeinen krijgen om ze aan hen te binden, verspillen ze tot nu toe. De Republikeinen hebben hun lot verbonden aan de angry white guys, maar die raken een keer op."

Op termijn zal de groei van deze groep latino's met hun conservatieve moraal vast ook politieke vertolking krijgen. Dus hoe kunt u nu al zeggen dat de culturele botsing wel zo'n beetje voorbij is?
"De latino's zullen dit land ingrijpend veranderen, dat is zeker. De taal van de rk kerk in de VS wordt Spaans; de oude Ierse, Italiaanse en Poolse katholieken worden een minderheid. Maar de latino's maken hetzelfde proces door als eerdere generaties katholieken in dit land. Ze raken steeds meer geïntegreerd in het normale Amerikaanse leven en zullen, net als de rest, opschuiven naar het midden. Verreweg de meeste Amerikanen zijn geen groot voorstander van abortus maar zijn ook geen voorstander van een verbod op abortus. Het middenveld wordt simpelweg te groot om over deze kwestie met succes een strijd te kunnen voeren."

Religie wordt minder belangrijk als politieke factor, zegt u. Toch is atheïst zijn in Amerika nog altijd niet makkelijk, en al helemaal niet als politicus. Er is maar één congreslid dat openlijk voor zijn atheïsme durft uit te komen.
"Atheïsme is inderdaad hét pijnpunt. Het groeiende secularisme zal het debat over religie in de samenleving de komende jaren steeds meer domineren. Ze zal ook vast tot een aantal zaken bij het constitutionele hof leiden. Neem Michael Newdow. Die vindt het trouw zweren aan de Amerikaanse vlag in openbare scholen ongrondwettelijk omdat atheïstische kinderen gedwongen worden de zin 'one nation under God' uit te spreken. Het aantal atheïsten is de afgelopen tien jaar verdubbeld en vooral jongeren geven steeds vaker aan niet gelovig te zijn. De vraag is: lukt het de Amerikaanse samenleving om deze groeiende groep niet-gelovigen te tolereren?"

U bent zelf ook een atheïst.
"Ja, hoewel ik mij liever 'non-believer' noem, want ik heb niets met een meer militante vorm van atheïsme. Ik strijd niet tegen religie. Strikt juridisch heeft zo'n Newdow vast gelijk, maar voor mij doet het er niet zoveel toe. Die openbare christelijke formules en symbolen zijn zo vaag en inclusief, ik voel daar geen dwang van uitgaan.

Ik geef les aan een katholieke universiteit en heb daar geen probleem mee. Laatst besloot men om crucifixen op te hangen in elk klaslokaal. Sommigen van mijn atheïstische collega's waren woedend. Mij maakt het niet veel uit, ik voel me niet geïntimideerd. De prijs van pluralisme is dat je soms iets moet slikken wat je niet leuk vindt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden