Religie is geen knullige vorm van wetenschap

In The Times Literary Supplement las ik een mooi citaat van Terry Eagleton. Hij maakt zich vaak boos op de drammerige Richard Dawkins, schrijver van 'The God Delusion', waarin godsdienst wordt beschreven als een naargeestig gedachtengoed dat allerlei ellendige gevolgen heeft. Het gaat Eagleton met name over de heilloze verwarring die ontstaat als godsdienst en wetenschap door elkaar gehaald worden. 'Godsdienst beschouwen als een soort wetenschappelijke poging om de wereld te begrijpen is als kijken naar ballet als een mislukte poging om achter een bus aan te rennen.'

Wie iets van religiositeit wil begrijpen, moet het verleden in. Een van de moeilijkste opgaven op het gebied van geestelijke arbeid is begrip opbrengen voor dat verleden. Voor de geschiedenis van mijn eigen vak is dat bijna ondoenlijk, omdat artsen eeuwenlang allerlei stompzinnige dingen hebben gedaan waar patiënten overduidelijk niet van opknapten. In de lichtelijk verontwaardigde toon waarop ik dit schrijf, schuilt het hele probleem. Wij vinden het geblunder, maar het gaat er om duidelijk te maken waarom zij dat nu juist niet dachten.

Hetzelfde geldt voor de geschiedenis van godsdienstig denken. In deze context is de domste reactie op Genesis: maar zo is het helemaal niet gegaan!

Wat een beetje helpt, als je kijkt naar het verleden, is het besef dat wij met onze T-shirts, smartphones, tattoos, hersenscans, vouwfietsen, pacemakers, supermarkten enz. er in de ogen van het nageslacht net zo vreemd uit zullen zien als het koopmansechtpaar dat Rembrandt 350 jaar geleden schilderde dat nu doet in onze ogen. Nog ontstellender is wat je hier gratis bijgeleverd krijgt: het feit dat wij net als de dragers van die bewerkelijke 17de-eeuwse kragen voorgoed van het toneel verwijderd zullen worden. Ja het is weer herfst.

Terug naar godsdienst en wetenschap. Het standpunt van Dawkins is de domme reactie op Genesis. Maar dit is wel een typisch 21ste-eeuwse opmerking, omdat godsdienst eeuwenlang wel degelijk gezien werd als een verslag van hoe de zaken er voor staan, op aarde, in de hemel, in het verleden en zelfs in de toekomst. De middeleeuwers lazen de Natuur als God's tweede boek waarin ze op de meest ingenieuze wijze aanwijzingen vonden voor de ontvouwing van zijn heilsplan. Zo beschouwden ze de duif als symbolisch voor de kerk. Het prachtig wisselende kleurenspectrum van de halsveren toonde de wisselvalligheid van de wereld en de rode pootjes herinnerden aan het bloed van de martelaren waar de kerk doorheen waadde op weg naar het Laatste Oordeel. De adelaar was een symbool van Christus: hij vliegt hoger dan alle andere vogels en kan recht in het licht van de zon kijken. Zo is Christus in de hemel aan de rechterhand van de Vader gezeten.

Wij classificeren dit nu als poëzie, maar aan een dergelijke classificatie is werkelijk eeuwen gezwoegd. Zelfs Newton, die toch een aardige stap zette richting godloze natuur, stelde dat er achter de stabiele banen van de planeten een God moest zitten die goed overweg kon met mechanica en geometrie.

Weer tweehonderd jaar verder schreef John Ruskin: 'Aan het einde van elke bijbelse zin hoor ik de hamer van de geoloog tikken'. Want de chronologie van de Bijbel werd door de 19de-eeuwse geologen op onweerlegbare wijze terzijde geschoven.

Maar waren het alleen maar wat jaartallen of gebeurtenissen waar we los van raakten? Nee, we raakten een houding kwijt. Een wereldbeeld. Een discours, zegt de filosoof geloof ik. 'God bekommert zich om ons' kreeg een heel andere betekenis dan 'moeder bekommert zich om haar kinderen'. Godsdienstige beweringen verhuisden van de afdeling 'huiselijke mededelingen' (God is in het brood en in de wijn) en werden teruggevonden in de zee van metaforen (God is in het gelaat van de Ander) (God is alles in allen) (die troostende leegte, dat noem ik God).

We hebben het dus over twee volstrekt uiteenlopende manieren van kijken naar de wereld. Daar kan alleen maar ruzie van komen als ze door elkaar gehaald worden. In Eagletons woorden: in dansen schuilt geen misverstand over lopen.

Godsdienst is geen knullige vorm van wetenschap. Ik blijf dan wel zitten met een lastige vraag. Hoe komt het dat wetenschap, na enige uitleg, alle mensen aanspreekt terwijl godsdienst nu in West-Europa een veel kleinere klantenkring heeft?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden