Religie in het nieuwe land

INTERVIEW | Staat religie integratie in de weg? Trouw organiseert volgende week vrijdag een symposium over die vraag. Socioloog Frank van Tubergen onderzoekt het geloof van Polen, Bulgaren, Turken en Marokkanen.

De toestroom van asielzoekers uit landen als Syrië en Irak vervult sommige Nederlanders met angst: is het straks een kwestie van tijd voordat Nederland zucht onder de tucht van de sharia? Het is een doemscenario dat met grote gretigheid wordt verkondigd door politici als Geert Wilders en Pegida, de protestbeweging die zegt op te komen voor de belangen van het Europese 'Avondland'. Afgelopen weekend hield Pegida nog een betoging in Utrecht.

Een van de achterliggende gedachten bij dit ondergangsvisioen is dat een migrant in een nieuwe omgeving extra houvast heeft aan een extreme versie van zijn geloof.

Maar klopt deze aanname ook?

"Er is eigenlijk nog maar heel weinig bekend over wat migratie doet met geloof", zegt Frank van Tubergen. Van Tubergen is hoogleraar sociologie aan de Universiteit Utrecht en onderzoekt bij zowel moslim- als christenmigranten hoe hun geloof zich ontwikkelt. Als een van de weinigen in Nederland doet hij grootschalig onderzoek naar de rol die geloof speelt in het leven van nieuwkomers uit landen als Marokko, Turkije, Polen en Bulgarije.

Al is het niet veel, er is wel íets bekend. Van Tubergen haalt er een onderzoek bij waar hij een paar jaar geleden mee begon, samen met de sociologen Marcel Lubbers van de Radboud Universiteit Nijmegen en Mérove Gijsberts van het Sociaal en Cultureel Planbureau. In 2011 werden ruim drieduizend migranten bevraagd over allerlei onderwerpen. De onderzoekers vroegen de immigranten ook twee dingen over hun geloof: hun kerk- en moskeebezoek en hoe vaak ze bidden. Voorwaarde voor deelname was dat ze zich kort daarvoor voor het eerst in Nederland hadden ingeschreven bij de gemeente. "De filosofie die daarachter zit, is dat de grootste verandering in integratie plaatsheeft als mensen pas in een nieuwe omgeving komen", zegt Van Tubergen. Aan het onderzoek werkten personen uit zes landen mee: uit Polen, Bulgarije, Marokko, Turkije, de Antillen en Suriname. Onlangs kregen ze dezelfde vragen nogmaals voorgelegd.

Het achterlaten van huis en haard heeft impact op de beleving van het geloof, valt op te maken uit de antwoorden. Uiteraard zijn er nuanceverschillen, toch vertoont de ontwikkeling van het geloof bij zowel moslims als christenen een opmerkelijke overeenkomst, zo ontdekte Van Tubergen. Wat blijkt: alleen bij een kleine groep neemt de gelovigheid toe. Kerk- en moskeebezoek blijft bij de meerderheid vrijwel hetzelfde.

Een kerk of moskee kun je ook bezoeken om een praatje te maken. Over je geloofsleven hoeft dat nog niet zoveel te zeggen. Om die reden keek van Tubergen ook naar de mate waarin migranten bidden. "Dat zegt wat meer over de inhoudelijke verbondenheid met het geloof", zegt Van Tubergen. Wat blijkt: het bidden houden de meesten beter vol dan een bezoek aan een bedehuis. Volg je een groep van honderd gelovigen die vertrekken uit hun vertrouwde omgeving, dan raakt bij zo'n zeventien personen het gebed in het slop.

Hoe dan ook, tot extremisme leidt een verre reis niet, eerder tot het omgekeerde. Bijna de helft, zo'n veertig procent, heeft na aankomst tabak van bezoeken aan kerk en moskee. Zij gaan veel minder vaak. Na een tijdje neemt het bezoek weer toe, maar op het oude niveau komt het niet meer. Van Tubergen haalt de percentages uit zijn onderzoek aan: "Net nadat een migrant in Nederland is aangekomen, is de kans dat hij of zij nooit of bijna nooit naar een kerk of moskee gaat 38 procent. Na drie jaar is dat gedaald tot 28 procent. Daarmee zit het aandeel bijna op hetzelfde niveau als vóór migratie: toen ging bijna een kwart nooit of bijna nooit naar kerk of moskee." Opvallend noemt de socioloog dat een langer verblijf in Nederland helemaal niet samengaat met een grotere kans op wekelijks (of nog frequenter) bezoek aan een gebedshuis. "Migranten gaan wel weer af en toe, maar niet zo vaak als in hun thuisland."

Van Tubergen vermoedt dat migranten na hun aankomst te druk zijn met een nieuwe baan en huisvesting om bezig te zijn met hun geloof. "Bovendien kost het ook tijd om een geschikte kerk of moskee te vinden. Maar welk mechanisme precies achter de daling zit, weten we niet."

Bij Polen en Bulgaren neemt het bezoek aan gebedshuizen het scherpst af. Waarom dat zo is, is niet helemaal bekend. Van Tubergen denkt dat het mogelijk komt doordat de Poolse en Bulgaarse gemeenschap minder omvangrijk is dan bijvoorbeeld de Marokkaanse en Turkse. "Is er een grotere groep, dan sluit je je daar makkelijker bij aan. Voor Turken en Marokkanen, de meest stabiele groep, is er nu eenmaal een groot aanbod dat bovendien al een paar generaties bestaat. Dat maakt het makkelijk om het geloof te onderhouden."

Sociologen spreken in dit verband over de 'religieuze markttheorie'. Het idee hierachter is eenvoudig. Zoals er een markt bestaat voor auto's en koffiezetapparaten, zo is er ook een markt voor religie. De een wil bij een Turkse moskee horen van meer liberale signatuur, de ander geeft de voorkeur aan een orthodoxe versie van Gods woord. Daarbij schept het aanbod ook de vraag. Zijn er veel moskeeën en kerken die hun religieuze waar aanprijzen, dan zullen ze als ze het goed doen ook een publiek aanboren, is de redenering.

Mogelijk dat het gebrekkige religieuze aanbod voor Polen en Bulgaren verklaart waarom deze groepen zo sterk 'seculariseren' in Nederland. "Een ander idee komt van de 'sociale beïnvloedingstheorie': zijn er veel kerkgangers en moskeebezoekers in iemands netwerk, dan nemen mensen de religieuze normen en praktijken van die groep over, en is de kans groot dat deze persoon ook gaat."

Frank van Tubergen is niet de eerste die ontdekte dat individuele religiositeit afneemt door migratie. Amerikaanse onderzoekers gingen hem voor. Anders dan in Nederland is in de Verenigde Staten wel meer grootschalig onderzoek voorhanden naar de rol die religie speelt in het leven van migranten. Ook aan de overkant van de oceaan stelden onderzoekers vast: als je alle migranten bij elkaar beschouwt, is de rol die kerk en moskee spelen in het nieuwe land kleiner dan in het land van vertrek.

Voor veel Amerikaanse onderzoekers een opmerkelijke uitkomst, zo weet Van Tubergen. "Daar huldigen veel onderzoekers de hypothese dat religie instrumenteel functioneel is: voor nieuwkomers is het handig om snel aansluiting te zoeken bij een kerk of moskee. Daar vinden ze immers gelijkgestemden."

Dat religie van migranten pas sinds een jaar of tien op de agenda van sociologen staat, heeft te maken met een opvatting over religie die jarenlang domineerde in de wereld van het maatschappijonderzoek: sociologen dachten lang dat het geloof afneemt bij personen die in een westers land kwamen te wonen. Moderniteit en secularisatie zouden hand in hand gaan, zo was de redenering. Inmiddels plaatsen onderzoekers kanttekeningen bij deze these. De relatie tussen moderniteit en religie is een stuk gecompliceerder. Dat blijkt ook uit het onderzoek van Van Tubergen. "Het is niet: hoe langer migranten in hun nieuwe land verblijven, des te minder religie ertoe doet. Het effect is subtieler. Na een scherpe afname neemt de religieuze participatie na een tijdje weer enigszins toe. De sociale beïnvloeding, de blootstelling aan seculiere normen en waarden kan best na een aantal jaren op gaan treden. Dus alsnog secularisering."

Volgende week dinsdag deel twee: Staat religie integratie in de weg?

Hoe riskant is religie, symposium Trouw en Universiteit Utrecht, met o.a. James Kennedy (historicus en Trouw-columnist), Ahmed Marcouch (PvdA-Kamerlid) en Maarten Boudry (filosoof), vrijdag 20/11, Boothzaal Universiteitsbibliotheek, Heidelberglaan 3, Utrecht. 13.30 - 17 uur. Toegang vrij, maar het aantal plaatsen is beperkt. Aanmelding via symposiumreligie@uu.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden