Religie en geweld / God vergt offer van Abrahams kinderen

Vandaag zijn ze voor de derde dag bijeen, theologen uit diverse landen. In Soesterberg praten ze over de samenhang tussen religie en geweld. De Engelse bijbelgeleerde Yvonne Sherwood is een van hen. ,,De kreet 'God wil het' heeft al lang genoeg geklonken.''

Geweld'', benadrukt Yvonne Sherwood, ,,is niet zomaar een bijproduct van religie. Geweld behoort tot de kern van alle drie de abrahamitische godsdiensten: jodendom, christendom en islam''.

Kenmerkend voorbeeld: Abraham die op Gods bevel zich bereid toont zijn eigen zoon te offeren. ,,Dat kom je zowel in de Tenach, als in de Bijbel en de Koran tegen.''

Nu kun je de schouders ophalen over zo'n 'fabeltje'. Maar dan moet je van de Engelse theologe wel even uitleggen waarom Mohammed Atta, kaper van het American Airlines-toestel dat zich op 11 september 2001 als eerste in het World Trade Center boorde, voor zijn ouders een briefje achterliet waarin hij verwees naar het offer van Ibrahim (Abraham) en hen aanspoorde zich ook zo te gedragen.

Yvonne Sherwood, lector in de Hebreeuwse Bijbel en joodse studies aan de universiteit van het Schotse Glasgow, neemt als een van de sprekers deel aan de internationale conferentie van Noster, de Nederlandse Onderzoeksschool voor theologie en religiewetenschap.

Vandaag is het de laatste dag waarop de godgeleerde fine fleur bijeenzit om te praten over het thema 'religie en geweld'. Plaats van samenkomst: Kontakt der Kontinenten in Soesterberg.

Het eerste dat imams en andere moslims na 11 september riepen was dat een islamiet die in naam van de islam een terreurdaad begaat, geen echte gelovige is. Zouden ook joden en christenen dat niet zeggen als zoiets in hun gelederen gebeurt?

,,Religieuze en politieke leiders hebben daar inderdaad een handje van. En vanuit hun positie kan ik er wel enig begrip voor opbrengen. Ze doen dat uit angst voor antireligieuze sentimenten. Maar kloppen doet het niet. Als je eerlijk bent moet je toegeven dat in elk van de drie monotheïstische religies een gewelddadige kern schuilt die je dient te bestrijden.

Ook niet-theologen voelen dat aan. Dat leidt soms tot overtrokken reacties. Zo schreef een Britse correspondent na de aanslagen in New York en Washington: 'De enigen die je kunt vertrouwen zijn geseculariseerde mensen'. De redactie had er een plaat van Abrahams offer bij gezet.''

Zijn godsdienstige mensen gewelddadiger dan niet-godsdienstige?

,,Nee! Als dat zo zou zijn, vallen de massamoorden in het Cambodja van de Khmer en de voormalige Sovjet-Unie niet te verklaren. Die werden immers begaan in naam van het atheïstische communisme. Iedere ideologie, of ze nu religieus geïnspireerd is of niet, draagt de potentie van geweld in zich en dient kritisch te worden bekeken.''

Religie inspireert soms tot extreme emoties. Betekent dat, dat ze een groter extremistisch potentieel bezit?

,,Religie kan inderdaad tot heftige, spirituele emoties leiden. Daar staat tegenover dat islam en jodendom in essentie nuchtere religies zijn. Ze concentreren zich vooral op het aardse, op de ritmiek van het alledaagse. Weliswaar kennen beide diep-spirituele bewegingen, maar de hoofdstroming bekijkt die met argwaan. Wonderen -islam- of een leven na de dood -jodendom- gooien geen al te hoge ogen. Dus denk ik niet dat religies meer potentie voor geweld in zich dragen dan areligieuze stromingen. Het gevaar ligt eerder in de aanspraak op uniciteit die jodendom, christendom en islam in essentie koesteren. In hun absolute claim op de waarheid. In extreme vorm kan dit leiden tot fanatisme, en zelfs tot de bereidheid zichzelf en anderen op te offeren om die ene god, dat ware geloof te verdedigen tegenover alle andere aanspraken.''

Waarom zijn mensen eerder geneigd elkaar te bevechten over religieuze dogma's dan om aanspraken op land kracht bij te zetten?

,,Dat zou je niet zeggen als je orthodox-joodse Israëliërs bezig ziet in bezette Palestijnse gebieden die ze claimen als onderdeel van het door Jaweh Beloofde Land. Hier lopen religieuze motieven en de aanspraak op land in elkaar over.

Trouwens, areligieuze Israëliërs en Palestijnen vechten even verbeten om elkaars grondgebied als hun godsdienstige broeders. Uw vooronderstelling klopt dus niet.''

Legitimeren de heilige schriften van de drie godsdiensten geweld, of zetten ze er zelfs toe aan?

,,Jazeker. Neem de passage uit het Oude Testament waarin Jaweh het land Israël, waar op dat moment de Kanaünieten wonen, aan het joodse volk geeft. Dat leidt tot een slachting onder de autochtone bewoners, met de volledige instemming van God. Toch is dat niet het hele antwoord op uw vraag. Je ziet namelijk ook dat sommige bijbelverhalen later verzacht worden, onder invloed van humane, ethische ontwikkelingen. Zo werd in de oorspronkelijke versie van het offer van Abraham de zoon hoogstwaarschijnlijk wél gedood. Naast het legitimeren van geweld door een 'naijverige' God tref je in Tenach, Bijbel en Koran ook voorbeelden van het tegendeel aan. Zoals Jezus die ons oproept onze vijanden lief te hebben.''

Veel gelovigen proberen de vlekjes op het blazoen weg te werken door elke aberratie op het conto van de cultuur te zetten. De Taliban-variant van islam heeft dan niks te maken met geloof, maar met achtergebleven Afghaanse cultuur.

,,Natuurlijk spelen bij elke godsdienst culturele elementen een rol. Dat wil niet zeggen dat je daarmee alle onderdrukkende en gewelddadige aspecten van de heilige teksten kunt goedpraten. Zo valt te verdedigen dat Atta's interpretatie van het offerverhaal een geperverteerde visie is. Dat neemt niet weg dat het verhaal sinds eeuwen binnen de islam -net als in jodendom en christendom- geldt als klassiek, prijzenswaardig voorbeeld van absolute, slaafse gehoorzaamheid aan God. Dit soort onaangename feiten kunnen we niet wegredeneren, die moeten we eerlijk erkennen.''

Het argument dat 'echte' religie nooit gewelddadig kán zijn, veronderstelt een 'zuivere', niet door de cultuur aangetaste vorm van religie. Bestaat die?

,,Nee. Godsdienstigheid is altijd een menselijke reflectie en kan dus nooit buiten de cultuur staan. Ik heb echter nog een heel ander bezwaar tegen deze manier van denken. Het begrip 'echte religie' houdt in dat er zoiets als een algemene standaardgodsdienst bestaat: dé islam, hét christendom. Iedere godsdienstwetenschapper weet dat dit niet zo is. Binnen alle religies heb je talloze, vaak elkaar bestrijdende varianten. Er zijn daarom in werkelijkheid vele islams, christen- en jodendommen.''

Wat kunnen theologen doen om het intrinsieke geweld in hun eigen geloofsgemeenschappen te bestrijden?

,,Mensen, in de eerste plaats onze studenten, leren kritisch te kijken naar de eigen geloofstraditie, leren inzien dat altijd met de beschuldigende vinger naar andere godsdiensten wijzen een vorm van vluchtgedrag is. Zo ontloopt men eigen verantwoordelijkheden. Dat gebeurt ook als mensen zich verbergen achter een of andere heilige tekst of achter de godheid. De kreet 'God wil het' heeft al lang genoeg geklonken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden