Religie en filosofie / Geen religie of geweld is dichtbij

Veel filosofen willen niets van religie weten. Zij geloven in autonomie. In je bevrijden van onwetenschappelijke dogma's en bijgeloof. In zelf de touwtjes in handen nemen. In het religieuze verleden achter je laten. Filosoof Hent de Vries vormt een uitzondering op deze godsdienstvijandige filosofische traditie.

De hoogleraar 'metafysica en haar geschiedenis' aan de Universiteit van Amsterdam lijkt bezeten door het thema religie. ,,Nu zoveel mensen zich distantiëren van de geïnstitutionaliseerde vormen van religie'', zegt hij, ,,hebben wij de unieke kans om opnieuw, frank en vrij, naar de traditie te kijken.''

Grote namen in de internationale filosofie roemen Hent de Vries' bijdragen aan de filosofie van de religie. Anderen vinden dat hij zich te zeer laat leiden door een negatieve theologie: net zoals je de naam van God niet ijdel mag gebruiken en (in de joodse traditie) ook geen afbeeldingen van God mag maken, 'mag' de filosoof niet pretenderen om dé waarheid, hét goede of hét schone te kennen. Begrippen liggen bij hem nooit vast, zijn eerder vloeibaar en zitten vol dubbele bodems en valkuilen.

Hij is voorzitter van een nationaal project rond het thema The future of the religious past. Kosten: meer dan vijf miljoen euro. Met dit interdisciplinaire team wil hij de eenvoudigste woorden, dingen, gebaren en machten onderzoeken op hun religieuze herkomst, actuele gebruik en mogelijke toekomst. ,,De theologie moet zich met steeds banalere dingen gaan bezighouden'', zegt De Vries. ,,Alleen zo kunnen we het beste van de religie tegen haar meest kwalijke kanten mobiliseren.'' Daarnaast is hij wetenschappelijk directeur van The Amsterdam School for Cultural Analysis. Ook in deze functie kan hij het belang van religie niet genoeg onderstrepen. ,,We zijn erin verstrikt'', zegt hij. ,,Het is niet toevallig dat we overal een 'terugkeer van de religie' zien: in de politiek, maar ook in de debatten over ethiek, kunst, en cultuur.''

De Vries beschrijft religie in navolging van de Franse filosoof Emmanuel Levinas als de relatie tot 'de ander' of 'het andere' - iets wat altijd vreemd voor ons blijft, en dat wij niet onder controle kunnen krijgen. ,,Religie is van cruciaal belang in de debatten over identiteit en zelfbeschikking, de moderne nationale staat en multiculturalisme, liberale democratie en immigratie, globalisering en de opkomst van de nieuwe media.'' En het lijstje is hiermee nog niet eens af. Alleen jammer dat de seculiere, humanistisch-ge oriënteerde filosofen dit allemaal niet onder ogen willen zien.

,,Ze menen'', zegt hij, ,,dat enkel secularisme, humanisme en atheïsme met wetenschappelijke argumenten te verdedigen zijn, maar de werkelijkheid is weerbarstiger. Zij fluiten in het donker. Hun positie is zo plat als een dubbeltje, en heeft op alle ontwikkelingen die nu plaatsvinden geen enkele greep. Zij hopen dat de bui overwaait. Maar dat zal niet gebeuren.''

Volgens De Vries hebben we nooit echt afscheid kunnen nemen van het religieuze verleden. Niet dat we alles voor zoete koek aannemen, maar het verleden 'bespookt' ons, zegt hij, met verwijzing naar een centraal motief van de Fransman Jacques Derrida. Gastvrijheid en je openstellen voor de ander, staan bij beiden centraal. Hun gemeenschappelijke vijand is het zwart-witdenken. De Vries: ,,Niets is zoals het is. Dat, en niets anders, moet de filosofie uitdragen. Ze is nutteloos. De filosoof kan niet vaststellen wat waar, goed of schoon is, kan een ander niet de weg wijzen.''

De Vries schrijft zijn boeken in het Engels. ,,Omdat je het jezelf niet te makkelijk moet maken'', zegt hij. Nu kunnen meer mensen zijn werk van kritiek voorzien. In 1999 verscheen 'Philosophy and the turn to religion', waarin hij pleitte voor het 'heractiveren van de religieuze taal als taak voor de moderne filosofie'. De door hem gesignaleerde 'terugkeer van de religie' zie je bijvoorbeeld aan de discussies die in de media gevoerd worden, zegt hij. ,,Vroeger sprak men in termen van kapitalisme en communisme. Nu spreken vrij conservatieve theoretici zoals Samuel Huntington en Francis Fukuyama over 'de botsing van beschavingen': het christelijke westen tegenover de islam. Het probleem met deze verschuiving van de aandacht is dat er niet zoiets als 'de islam', 'het christendom', of 'het jodendom' bestaat.

Deze tradities zijn oneindig veel complexer dan wordt gesuggereerd. Je kunt je er dus niet op beroepen of je er tegen afzetten door ze als een monolitisch blok af te schilderen. Maar je kunt de huidige conflicten ook niet louter in politieke en economische termen analyseren. Je zult rekening moeten houden met het religieuze verleden, zij het op een andere manier. Dat is de uitdaging van nu.''

In 2001 verscheen van zijn hand 'Religion and Violence', een titel die al snel associaties oproept met de in dat jaar verwoeste Twin Towers en de vele religieus geïnspireerde conflicten in de wereld. Geweld en religie zijn in zekere zin overal aanwezig. ,,Het geweld overvalt ons niet alleen maar van buiten, maar begint veel eerder, binnenin, met de formulering en ordening van onze eenvoudigste begrippen.'' 'Religion and violence' behandelt een serie moderne denkers, en werpt vooral de vraag op waarom deze ruimte hebben gelaten voor het 'radicale boze'.

Behalve met geweld heeft religie ook te maken met de nieuwe media. De 'terugkeer van religie' was ondenkbaar geweest zonder de explosie van de nieuwe media, zegt De Vries: ,,Religie moet meer dan ooit inspelen op de markt en daar moet zij een evenwicht zien te vinden tussen haar absolute aanspraken en de noodzaak het publiek te bereiken. Dat maakt dat religie zich dus down to earth moet oriënteren om naar boven te kunnen verwijzen. Media en religie raken elkaar op een punt waar ze niet goed meer te onderscheiden zijn.''

De media krijgen zelf een quasi-religieuze kwaliteit, zegt De Vries. We kijken naar films en televisie, en we denken en praten daar met anderen over. Daar gaat de energie heen die vroeger in exegese werd gestopt.'' Religie en media, religie en politiek, religie en geweld -het blijken de sleutelbegrippen in bijna alles wat De Vries op filosofisch gebied onderneemt. Die combinatie ligt voor de hand, vindt hij. Iedereen die zich bezighoudt met de vraag 'In wat voor tijd leven wij?', zou zich over deze en vergelijkbare begrippenparen moeten buigen.

De Vries: ,,Er is geen geweld zonder religie, geen religie zonder geweld. Er zijn goede redenen opnieuw te denken over het demonische van het kwaad en het niet langer simpelweg tot empirie of aanwijsbare handelingen te herleiden.''

Filosofen die, al te optimistisch, in vooruitgang geloven, moeten nog eens naar de religieuze traditie kijken, zegt hij. ,,Er is hier een besef dat het kwaad meer is dan een stadium in de geschiedenis dat zich geleidelijk aan laat overwinnen. Blijkbaar is er iets ondoorgrondelijks, het 'radicaal boze', zoals Kant het noemde, waar de religies weet van hebben. Kierkegaard, in 'Vrees en Beven', noemde dat [in zijn beschouwing over het offer van Isaac - red.] de horror religiosus. De filosofische vraag is hoe men daarover kan spreken zonder te vervallen in een nieuw ob-scurantisme.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden