Religie afschaffen werkt averechts

In het theologisch elftal analyseren twee godgeleerden een actuele kwestie. Vandaag: als de moslims van IS kelen doorsnijden 'omdat God het wil', is het dan tijd om religie af te schaffen?

Matthias Smalbrugge:

Ik voel al woede in me opborrelen als mijn computer het een keer niet doet. Terwijl die meestal zo weer gerepareerd is. Achteraf vraag ik me dan af: Wat voor curieus wezen ben ik? Dat zo'n klein ding me al boos kan maken. Laat staan wat een mens in mij zou kunnen oproepen. De neiging om de ander de kop in te slaan, zit nu eenmaal in ons, en echt niet alleen omdat er iets als religie bestaat.

"Die gewelddadigheid zit in ons allemaal. Dat is waar de berichten over IS ons bij zouden moeten bepalen. Zo zit religie ook in ons allemaal, denk ik. Dat kun je niet afschaffen. Dan zou je de mens moeten afschaffen.

"Op zich is religie - mensen die het gevoel hebben dat het heilige bestaat - iets heel moois. Het is een grote kracht in het leven, net als creativiteit, liefde en ambitie. Maar al die krachten hebben zowel een voorkant als een achterkant. De voorkant is prachtig. In het geval van religie is die voorkant: het besef dat er iets groter is dan jij. Bij liefde gaat het om het gevoel dat je bij iemand hoort. Maar al die grote krachten hebben, behalve dat ze ons kunnen verheffen, ook een kant die ons terneer kan drukken. Een achterkant dus. Liefde kan hartstikke mooi zijn, maar ook neerkomen op slaafse gebondenheid. Waar het misgaat, is lastig te zeggen. Waar gaat aanbidden over in onderwerping? Waar gaat verrukking over in angst?

"Net als bij die andere krachten weten we bij geloof ook niet hoe het misgaat. Waar geloof overgaat in fundamentalisme, weten we nog net. Maar waar gaat fundamentalisme over in geweld? Waarom ontstaat er in Staphorst geen geweld en wel in het Midden-Oosten? Wij hebben het doden uit naam van God zelf nog maar net achter ons gelaten. Het begon in de vierde eeuw, toen Priscillianus werd gedood omdat zijn gedachten over de triniteit afweken van de leer van de kerk. Heel gek. Waarom mocht je daar niet over denken wat je wilde? Dat is met het monotheïsme in godsdienst geslopen, want in de godsdiensten vóór ons, die van de Grieken, zag je dat niet.

"Op een gegeven moment is de priesterklasse gaan denken dat ze namens God kan spreken. En al gauw trad er een volstrekte identificatie op. Dan denk je dat je ook Heer bent over leven en dood. Hoe bloed- en bloedlink dat is, weten we hier al een tijdje. Dankzij het humanisme, de reformatie, en de Verlichting zijn we daar bovenop gekomen.

"Ik begrijp met het oog op die gruwelijke schaduwzijde maar al te goed dat mensen van religie af willen. Tenminste, ik deel de verontwaardiging. Waarom willen mensen zich identificeren met God zelf? Het is zo belachelijk. Waarom denken ze dat dat kan? En hoe komen mensen daartoe? In plaats daarvan zou je een innerlijke dialoog moeten voeren. Jezelf afvragen of je nog wel leeft vanuit het besef dat er iets groter is dan jij. Religie afschaffen zou averechts werken. Kijk maar wat er gebeurde toen de katholieke kerk dat met seksualiteit probeerde. Dat wilde ze als het ware in een doosje opbergen. Maar dan wordt het een obsessie, dan heeft het jou in de hand, en gaat het pas echt mis."

Matthias Smalbrugge is predikant in Aerdenhout en hoogleraar kerk en cultuur aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Henk Leegte:

Mijn voorouders zijn doperse vluchtelingen uit Zwitserland. Hun geloofsgenoten werden daar van de berg afgerold in tonnen die van binnen waren bekleed met spijkers. Ze zijn in de zeventiende eeuw gruwelijk vervolgd, door andere christenen. Ze werden ook wel verdronken in tonnen met water - die martelpraktijk was speciaal voor dopers uitgevonden, omdat men dat water wel een toepasselijke dood vond.

"De dopers zijn zo hard vervolgd, omdat een kleine groep van hen zelf gevaarlijk was. In Münster wilden gewelddadige wederdopers God een handje helpen met het 'stichten van zijn koninkrijk'. Ze veroverden de stad, maar werden uiteindelijk verdreven. Ook al is dat nog niet eens zo gek lang geleden: christenen in het Westen doen dat nu niet meer. En we hebben er religie niet voor op hoeven geven. Het is dus heel wel mogelijk, vredelievendheid als basis, zelfs binnen geloofsstromingen die zich eerder schuldig hebben gemaakt aan geweld.

"Wij hebben van dat geweld in het verleden geleerd. De doopsgezinden zijn er juist een vredeskerk door geworden. We houden ons afzijdig van de staat en zijn tegen elke vorm van geweld. Aan onze geschiedenis kun je goed zien dat geloof zowel het allermooiste als het allerlelijkste in ons naar boven haalt. Het allerlelijkste kun je de laatste tijd op het journaal zien. Maar het allermooiste is er ook: Mensen die zichzelf opofferen om anderen te dienen, omdat ze geloven dat ze zelf niet het middelpunt van het heelal zijn.

"En ja, moslims zeggen ook te strijden tegen het egoïstische Westen. Daar hebben ze wel een punt, maar dít lijkt me nou niet bepaald de manier.

"Dat allerlelijkste zit dus ook in het verleden van de doopsgezinden. Menno Simons was, voordat hij de enige Nederlandse reformator werd, pastoor in Friesland. Hij zag hoe het Oldeklooster in Bolsward werd overvallen en alle monniken werden omgebracht door gewelddadige dopers. Een gruwelijke toestand. Vervolgens nam de overheid dat klooster opnieuw in. Op de lijst met omgekomen dopers staat een zekere Peter Simons, het zou kunnen dat dat de broer was van Menno.

"Misschien is dat de reden geweest dat Menno op dat moment besloot de kant van de dopers te kiezen, van de vredelievende dopers, wel te verstaan. Zo van: als mijn broer deze getikte leer ook al volgt, moet ik wel opstaan en de leiding nemen.

"De denkstap die Menno Simons maakte, is dat hij zich vooral spiegelde aan het leven van Jezus, als voorbeeld van zelfopoffering. Hij benadrukte dat alleen God over leven en dood gaat, niet de mens. Ten tijde van de Verlichting hebben we geleerd om geloof en weten niet met elkaar te verwarren. Geloven, of de ervaring van het transcendente, het verlangen daarnaar, het numineuze, ontzagwekkende: zoiets grijpt in in een mensenleven. Dat kan voelen als weten. Maar het is van een andere orde.

"Ik merk vaker dat mensen geloof afrekenen op de meest orthodoxe vorm. Want dat zou pas 'ware religie' zijn. Onzin! Dat irriteert mij. Hoezo bepaal jij dat mijn geloof niet echt is? Mensen nemen dat over van orthodoxe gelovigen, die doen alsof zij de enige echte gelovigen zijn.

"Het heeft geen zin om religie af te schaffen. Je kunt ook het weer niet afschaffen - de mens is nu eenmaal religieus. De overheid heeft dopers ook lang willen stoppen, maar dat hielp niets. Het werden er alleen maar meer. Dat is een oude wet: het bloed van de martelaren is het zaad van de kerk."

Henk Leegte is doopsgezind predikant in Amsterdam.

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck

Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

Islamitische vrouwen bij het Eid al-Adha-festival in Colombo, Sri Lanka.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden