Relieken: koesterkoffers voor de heiligen

Processie door Susteren met de relieken van Sint Lambertus.Beeld Chris Keulen

Het Vaticaan komt met nieuwe regels om de reliekenhandel in te perken, kopten media onlangs. Volgens jezuïet en relieken-expert Marc Lindeijer een schoolvoorbeeld van nepnieuws. Maar hoe zit het dan wel met die relieken?

Zeven jaar lang was pater Marc Lindeijer verantwoordelijk voor de 'zaken van de heiligen' van de jezuïetenorde, nu woont en werkt hij in Brussel. Op het generalaat in Rome beheerde hij de reliekenverzameling van alle heilige jezuïeten. Schedels, botten, kleding, stof waarin de botten van een heilige gewikkeld waren; de collectie is zorgvuldig gearchiveerd.

In de aula van het kantoor van de jezuïeten ligt bijvoorbeeld de schedel van de heilige Andreas, de eerste Vietnamese martelaar. Ook de ribben van de Poolse heilige Andreas Bobola, de bonnet van de heilige Franciscus Xaverius en de kardinaalsbonnet van de heilige Robertus Bellarmino worden er bewaard.

Kerken die zo'n reliek willen hebben, konden bij hem terecht. Enige voorzichtigheid bij het beoordelen van die aanvragen is geboden, weet hij uit ervaring. "In het begin heb ik me weleens laten belazeren", geeft hij toe.

"Een stel kwaadwillende Filippijnse jongeren, had een brief van de kardinaal vervalst om aan relieken te komen", vertelt hij. Hun bedrog kwam uit toen de betreffende kardinaal op bezoek kwam in Rome. "Hij zei: dat is mijn handtekening helemaal niet. Toen heb ik die jongens aangegeven bij de politie. Nou, dat hebben ze geweten."

Richtlijnen

Het Vaticaan bracht onlangs een herziene versie uit van de richtlijnen over hoe er met relieken moet worden omgegaan. Verschillende internationale media berichtten dat er een expliciet verbod in zou staan op het gebruik van relieken in satanische of heiligschennende rituelen. Niets van waar, concludeert Lindeijer na het document drie keer gelezen te hebben. "En het lijkt me vanzelfsprekend dat dat niet mag. Logisch dus, dat dat er niet in staat. Dit is een schoolvoorbeeld van nepnieuws."

Ook zou het Vaticaan extra aandacht vragen voor de uit de hand lopende reliekenhandel. Ja, het verbod daarop wordt aangehaald, maar krijgt slechts een subartikel in één van de 38 artikelen. De rest is vooral een technische verhandeling over wat er moet gebeuren wanneer een toekomstige heilige overlijdt, of een reliek wordt overgebracht naar een andere plek. 

De reden voor de herziening is volgens Lindeijer een 'nogal geruchtmakend' conflict over het stoffelijk overschot van een kandidaat-heilige in de Verenigde Staten. De familie van Fulton Sheen, de voormalig aartsbisschop van Rochester, wilde zijn lichaam laten verplaatsen, maar het bisdom waar hij begraven is, stond dit niet toe.

Lindeijer: "Het enige nieuwe in de richtlijn, is de instructie dat kerken niet meer exclusief mogen beslissen over een lichaam van een toekomstige zalige of heilige, maar altijd contact moeten opnemen met de familie, een reactie op de zaak Fulton Sheen."

Verloren voorwerpen

Relieken zijn overblijfselen van het lichaam van een heilige, of voorwerpen waar de heilige mee in contact is geweest. De katholieke kerk leert dat van alle stervelingen in de hemel de zaligen en heiligen het dichtst bij God verkeren. Iedere heilige heeft zijn eigen specialiteit en kan, als een gelovige tot hem of haar bidt, een verzoek bij God onder de aandacht brengen. 

Zo is er de heilige Sint Antonius, de patroon van de verloren voorwerpen. Bij hem kun je terecht als je iets kwijt bent. Sint Rita, patrones van de hopeloze gevallen kan de gelovigen helpen in geval van examenvrees of de pokken. Relieken brengen een gelovige dichter bij de heilige en dus uiteindelijk dichtbij God.

Bij mensen van wie wordt verwacht dat ze heilig worden verklaard na hun dood, worden direct na het overlijden relieken verzameld. Lokjes haar, stukjes kleding of een zakdoekje waar wat bloed in is gekomen.

"Het is niet wezenlijk anders dan wanneer oma overlijdt", legt Lindeijer uit. "Je houdt van iemand, dus wil je iets van hem of haar bewaren." In België won vorige week het woord 'koesterkoffer' de woord van het jaar-verkiezing. Het is een koffertje waarin een gezin tastbare herinneringen kan verzamelen aan een jong overleden kind. Bijvoorbeeld een vingerafdruk of een haarlok. "Dat is een seculier equivalent van relieken", aldus Lindeijer.

Bloedbuisjes

Van de in 2014 heiligverklaarde paus Johannes Paulus II, zijn bij leven vijf buisjes bloed afgenomen, die na zijn dood over de hele wereld verspreid zijn. Een glazen bakje met wat druppels van dat bloed is op tournee geweest door Latijns-Amerika. Duizenden katholieken kwamen eropaf, dichter bij de heilige konden ze immers niet komen. In Mexico moest zijn bloed zelfs werken als wapen tegen de drugsoorlog.

Maar als handel verboden is, hoe kom je dan als kerk aan een reliek? Gewoon netjes aanvragen. In Rome heeft de jezuïetenorde een uitgebreide voorraad bestemd voor wereldwijde distributie. Als ergens een nieuwe kerk opent, of een bestaande kerk een bijzondere verering wil instellen, kunnen ze een reliek aanvragen. Die wordt dan meestal in een altaar of een zijkapel tentoongesteld.

Een reliek is in principe gratis, vertelt Lindeijer. Alleen de onkosten moeten worden vergoed. "De reliek moet in een houdertje worden gezet, we moeten een officieel document maken met ons zegel en het moet via de post verstuurd worden. Dan ben je al vlot tien à twintig euro verder."

Eersteklas relieken

De ene reliek is de andere niet - lichamen of lichaamsdelen van heiligen zijn zogenaamde eersteklas relieken. Dat kan een lok haar zijn, een paar druppels bloed of een stukje bot. De ervaring leert dat ribben het meest geschikt zijn als reliek. Die zijn makkelijk te versplinteren, daar hoeft geen zaag aan te pas te komen. Tweedeklas relieken zijn bijvoorbeeld stukjes kleding van heiligen, boeken, rozenkransen, of andere dingen waar de heilige tijdens zijn leven mee in contact is geweest. Die zijn minder 'krachtig' dan eersteklas relieken.

Wie op veilingsites als eBay zoekt op 'relics', vindt van alles. "Dat is niet de bedoeling. Het zijn heilige dingen, daar handel je niet mee", zegt Lindeijer. Misschien dat het Vaticaan er daarom zo bovenop zit. Toch valt het volgens hem nog wel mee met de omvang van de illegale reliekenmarkt. "Het probleem is nogal gelokaliseerd, het komt met name in de Filipijnen en Zuid-Amerika voor."

Erg handig opereren de oplichters ook niet, want met een simpele zoekopdracht op internet kan Lindeijer al snel vaststellen of de persoon die een reliek aanvraagt ze doorverkoopt. Elke reliek die wordt verhandeld is er een te veel, vindt hij, dus er is wel reden om extra voorzichtig te zijn bij het uitgeven van relieken. "Maar als ik kijk naar verdachte aanvragen die ik de afgelopen zeven jaar heb binnengekregen, komt dat niet boven de tien procent uit."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden